دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحلیل جرم‌انگاری افشای اسرار مالیه عمومی در فقه امامیه و حقوق کیفری ایران با تأکید بر نقش دادستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.
10.22034/jclc.2026.2082048.1307
چکیده
در زیست‌بوم پیچیده «جنگ اقتصادی» و گذار شتابان به حکمرانی داده‌محور، صیانت از «اسرار مالیه عمومی» به نقطه تلاقی چالش‌برانگیز و حساس میان دو کلان‌گفتمان «اصل شفافیت» و «امنیت ملی» تبدیل شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های پویای فقه امامیه، به دنبال تبیین سیاست جنایی مطلوب در قبال افشای این اسرار و بازتعریف نقش دادستان در این عرصه خطیر است. یافته‌های عمیق تحقیق نشان می‌دهد که نظام تقنینی ایران، به دلیل ابتنا بر رویکرد سنتی و تمرکز بر حفاظت از اسناد فیزیکی (مبتنی بر قانون سال ۱۳۵۳)، در مواجهه با تهدیدات نوین سایبری و «کلان‌داده‌های فاقد طبقه‌بندی» که بر بسترهای ابری ذخیره می‌شوند، دچار خلأ جدی و تأخر حقوقی است. این نارسایی به‌ویژه در رکن روانی جرم مشهود است؛ جایی که قوانین فعلی تحقق جرم را عمدتاً به «سوءنیت خاص» و قصد جاسوسی محدود کرده‌اند و از مسئولیت کیفری ناشی از «تسبیب»، «ترک فعل» و «سهل‌انگاری مدیران» در ایمن‌سازی زیرساخت‌ها غفلت ورزیده اند. این در حالی است که واکاوی مبانی فقهی، به‌ویژه قواعد «حفظ ثغور»، «نفی سبیل» و «لاضرر»، دلالت صریح بر لزوم حفاظت از «مرزهای دیجیتال» و حرمت شرعی میزبانی داده‌های حاکمیتی بر روی سرورهای بیگانه دارد. بر اساس این مبانی، هرگونه اهمال که منجر به تسلط اطلاعاتی دشمن شود، مصداق ضمان و حرمت است. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که برای برون‌رفت از این چالش، دادستان به عنوان مدعی‌العموم و پاسدار حقوق عامه، باید با خروج از جایگاه صرفاً تعقیبی و پسینی، رویکردی نوین مبتنی بر «پیشگیری وضعی» اتخاذ نماید. در این الگوی پیشنهادی، دادستان با استناد به اختیارات ولایی در «امور حسبه» و قاعده وجوب «دفع منکر محتمل»، وظیفه نظارت پیشینی بر استحکامات سایبری و مدیریت ریسک نشت اطلاعات را بر عهده گرفته و با جرم‌انگاری ترک‌فعل‌های امنیتی مدیران، صیانت از بیت‌المال را در فضای حقیقی و مجازی تضمین می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن‌کریم
اشتهاردی،علی‌پناه(1417ق).مدارک العروة.قم:دار التفسیر.
آقابابائی طاقانکی، عظیم، حسین آقابابایی و مجتبی جعفری مسلم (۱۴۰۴). آسیب‌زدایی از اختیارات گسترده‌ی دادستان در مدل آمریکایی چانه‌زنی اتهام از طریق مدیریت دیجیتال پرونده: آینده‌پژوهی تطبیقی برای نظام عدالت کیفری ایران. فصلنامۀ تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی ۸(۲۹): ۹-۳۶. Doi: 10.22034/law.2025.2058797.1640
الأنصاری، محمدعلی(۱۴۱۵ق).الموسوعة الفقهیة المیسرة.قم:مجمع الفکر الإسلامی.
ایروانی،باقر(1406ق).دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی.قم:موسسه فقه.
بحرانی،یوسف(1405ق). الحدائق الناضرة.قم:جامعه مدرسین.
حائری،سید کاظم(۱۴۳۸ق). الفتاوی المنتخبة.قم:دار الهادی.
حرانی،ابن شعبه(۱۴۰۴ق).تحف العقول.قم:جامعه مدرسین.
حسنی، سیدمحمدهادی، محمدرضا باقرزاده اول و سیدعلیرضا طباطبایی (۱۴۰۳). مبانی ساماندهی فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران در قواعد فقهی. اندیشه‌های حقوق عمومی ۱۳(۲): ۱۱۹-۱۴۰.
حسین‌نژاد، سیدمجتبی، حمیدرضا منیری و حمزه‌کلایی (۱۳۹۶). تحلیل و بررسی فقهی اجرای فیلترینگ در فضای مجازی. حکومت اسلامی ۲۲(۲): ۲۷-۵۶.
حسینی روحانی،سید محمدصادق(۱۴۱۲ق).فقه الصادق(ع).قم:دار الکتاب.
خالقی،علی(1398).نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. تهران:انتشارات شهر دانش.
خویی،سید ابوالقاسم(۱۴۱۸ق).موسوعة الإمام الخوئی.قم:موسسه احیاء آثار.
دشتی، بیتا و افشاری، مریم (1398). مطالعه تطبیقی جرایم سایبری در ایران و حقوق بین‌الملل. پژوهشنامه حقوق تطبیقی 3(4): 83-110.
سبزواری،سید عبدالاعلی(۱۴۱۳ق).مهذب الأحکام.قم:دفتر آیت‌الله سبزواری.
سید بن طاووس، علی بن موسی(۱۴۰۹ق).إقبال الأعمال.تهران:دار الکتب الإسلامیة.
سلیمانی،حسین(1398).حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه امنیت.تهران:انتشارات سمت.
شیرازی،سید محمدحسن(۱۴۱۲ق).حاشیة المکاسب.قم:دار الذخائر.
صدر،سید محمدباقر(1396). اقتصاد ما(ترجمه). تهران:انتشارات اسلامی.
صدر، سید محمدباقر (۱۴۰۳ق).الأراضی.بیروت:دار التعارف.
صدر،سید محمدباقر(۱۴۲۰ق). موسوعة الشهید الصدر.بیروت:دار التعارف.
طباطبایی، سیدعلیرضا و محمدعلی لیالی (۱۳۹۷). قواعد فقهی پالایش فضای مجازی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. حکومت اسلامی ۲۳(۱۱): ۸۵-۱۱۶.
عبداللهی، رسول (۱۴۰۰). مبانی نظری و آثار عملی قاعده نفی سبیل. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
فاضل لنکرانی،محمد(۱۴۱۵ق).تفصیل الشریعه. قم:مرکز فقهی ائمه اطهار.
فاضل لنکرانی، محمد (1425ق). القواعد الفقهیة. مقدمه‌نویس: محمدجواد فاضل لنکرانی. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار (علیهم‌السلام).
فرجی‌ها، محمد و علمداری، علی (1399). اصول حمایت کیفری از داده در فضای سایبر؛ در پرتو اسناد بین‌المللی و نظام کیفری ایران و آلمان. دیدگاه‌های حقوق قضایی (91): 233-255.
قزوینی، ملا خلیل(۱۴۱۹ق).الشافی فی شرح الکافی.قم:دار الحدیث.
کاشف الغطاء، جعفر بن خضر(۱۳۸۱ق).کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء.اصفهان:انتشارات مهدوی.
کاتوزیان،ناصر(1395).مقدمه علم حقوق.تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلانتر، سید محمد(۱۳۹۸ق).التعلیقات علی شرح اللمعة الدمشقیة.نجف:جامعة النجف الدینیة.
کلینی،محمد بن یعقوب(۱۴۰۷ق).الکافی.تهران:دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی،محمدباقر(۱۴۰۳ق). بحارالأنوار.بیروت:مؤسسة الوفاء.
محقق حلی، جعفر بن حسن(۱۴۰۸ق).شرائع الإسلام.قم:پمؤسسة اسماعیلیان.
مدرسی یزدی، سید محمدتقی (۱۴۱۵ ق). مبانی الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
محسنی،فرید(۱۳۹۶).جرایم اقتصادی در حقوق کیفری ایران.تهران:انتشارات میزان.
مازندرانی، محمد صالح (۱۳۸۲ ق). شرح الکافی (الأصول و الروضة). تهران: المکتبة الإسلامیة.
مامقانی، عبدالله (۱۳۱۷ ق). مناهج المتقین. نجف: مطبعة النجف.
مکارم شیرازی، ناصر(۱۴۱۱ق).القواعد الفقهیة.قم:مدرسه الامام امیرالمومنین.
منتظری،حسینعلی(۱۴۰۹ق). دراسات فی ولایة الفقیه.قم:تفکر.
میرمحمدصادقی، حسین(۱۳۹۸).جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی.تهران:نشر میزان.
وفادوست سبزوار، مهران، حسین فتح‌آبادی و مجید شایگان‌فرد (۱۴۰۴). واکاوی وظایف و اختیارات دادستان در حفظ و گسترش امنیت قضایی (با رویکرد تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه). نشریۀ فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی.۸(۲۷): ۲۰۷-۲۴۱. Doi: 10.22034/law.2024.2037837.1437
هاشمی شاهرودی،سید محمود(۱۴۲۳ق). موسوعة الفقه الإسلامی.قم:موسسه دایرةالمعارف فقه.
ب)قوانین و اسناد بالادستی
دستورالعمل نظارت و پیگیری حقوق عامه؛مصوب۱۳۹۷رئیس قوه قضاییه.
قانون آیین دادرسی کیفری،مصوب۱۳۹۲.
قانون ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد،مصوب۱۳۹۰.
قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات،مصوب۱۳۸۸.
قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی،مصوب۱۳۹۵.
قانون تجارت الکترونیکی،مصوب۱۳۸۲.
قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور،مصوب۱۳۶۹.
قانون مجازات اسلامی(بخش تعزیرات)،مصوب1357.
قانون مجازات انتشار و افشاء اسناد محرمانه و سرى دولتى،مصوب1353.
ج)منابع خارجی
Internal Revenue Service (IRS), "Disclosure of Returns and Return Information – IRM 11.3.2", 2026.
Congressional Research Service (CRS), "Protection of Classified Information by Congress", Report RS21900, 2024.
Secrétariat Général de la Défense et de la Sécurité Nationale (SGDSN)  "Réforme de la protection du secret de la défense nationale", 2021.
IAPP (International Association of Privacy Professionals),  "GDPR Matchup: South Korea's Personal Information Protection Act", 2023.
DLA Piper, "Data Protection Laws of the World – South Korea", 2024.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.