دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تعقیب و آزار مذهبی به مثابه جنایت علیه بشریت با تأکید بر پرونده الحسن در دیوان بین‌المللی کیفری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 دکتری، حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، ایران.
چکیده
الحسن، از رهبران گروه انصارالدین در جنگ داخلی مالی، در نوامبر ۲۰۲۴ از سوی دیوان کیفری بین‌المللی به‌دلیل ارتکاب جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت به ده سال زندان محکوم شد؛ حکمی که در ژوئیه ۲۰۲۵ با تصمیم شعبه تجدیدنظر به نُه سال کاهش یافت. یکی از مصادیق جنایت علیه بشریت در پرونده وی، تعقیب‌وآزار مذهبی بود. مقالۀ حاضر با هدف تبیین ماهیت حقوقی این جنایت در پرتو پرونده الحسن و نیز واکاوی بسترهای فقهی و حقوقی شکل‌گیری و بازتولید این نوع خشونت به رشته تحریر درآمده است. براین‌اساس، این مقاله در پی پاسخ به دو پرسش است. نخست، شرایط تحقق جنایت تعقیب‌وآزار مذهبی چیست؟ دوم، قرائت‌های فقهی و ساختارهای حقوقی چگونه می‌تواند زمینه شکل‌گیری «الحسن» را نه به‌مثابه یک شخص، بلکه به‌مثابه یک الگوی فکری فراهم کند؟ مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از مطالعه موردی پرونده الحسن انجام شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که از حیث عناصر تشکیل‌دهنده، تعقیب‌وآزار مستلزم تحقق سه رکن زمینه‌ای، مادی و روانی است. رکن زمینه‌ای شامل وجود حمله علیه جمعیت غیرنظامی، گسترده یا نظام‌مند بودن آن، وجود سیاست دولتی یا سازمانی و ارتباط رفتار با حمله است. رکن مادی نیز شامل محرومیت شدید از حقوق بنیادین برخلاف موازین حقوق بین‌الملل، هدف‌گیری جمعیت خاص بر اساس هویت و دلایل تبعیض‌آمیز و ارتباط رفتار با یکی از اعمال مندرج در ماده ۷(۱) است. رکن روانی نیز آگاهی از حمله گسترده یا نظام‌مند علیه جمعیت غیرنظامی و وجود قصد تبعیض‌آمیز در تعقیب‌وآزار را دربرمی‌گیرد. این عناصر در پرونده الحسن نیز وجود داشته و مبنای تحقق تعقیب‌وآزار قرار گرفته‌اند. همچنین، تحلیل این پرونده نشان می‌دهد که خشونت را نمی‌توان صرفاً به کنش فردی مرتکب فروکاست، بلکه قرائت‌های خشونت‌آمیز از شریعت، در پیوند با ساختارهای حقوقی و اجتماعیِ تبعیض‌آفرین، زمینه هنجاری و نهادی تداوم و بازتولید آن را فراهم می‌کنند. ازاین‌رو، مهم‌ترین پیشنهاد پژوهش، تقویت و ارائه قرائتی از فقه و شریعت است که با کرامت انسانی، منع تبعیض و تساهل دینی سازگار باشد و حقوق پیروان همه ادیان و مذاهب را به رسمیت بشناسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فارسی
1.      احمدوند، محسن، قبولی، محمدتقی و فخلعی، محمدتقی (۱۳۹۵). نگرشی نو در مفاد قاعده نفی سبیل و نسبت‌سنجی آن با اصل عدالت در روابط بین‌المللی. فقه، ۲۳(۸۷): ۱۲۳-۱۵۰.
2.      ارسطا، محمدجواد و منصوری بروجنی، محمد (۱۳۹۸). کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام. دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 6(۱۱): ۸۵-۱۱۲.
3.      باقری‌نژاد، زینب و اسماعیل‌زاده، عارف (1404). خوانش بزه‌دیده‌شناختی پرونده الحسن در دیوان کیفری بین‌المللی؛ بازتابی از خشونت جنسیتی. پژوهشنامه حقوق کیفری، 16(2): 23-38.
4.      رالز، جان (1393). نظریه‌ای در باب عدالت. ترجمه مرتضی نوری. تهران: نشر مرکز.
5.      رضوی‌فرد، بهزاد (1404). جرم‌شناسی جرایم و جنایات بین‌المللی؛ چالش‌های مطالعه جنایات بین‌المللی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 2(3): 197-241. Doi: 10.22034/jclc.2025.2050931.1152
6.      مالدار، محمدحسن، پوربافرانی، حسن و حسن‌زاده خباز، سیده نگین (1403). تبعیض جنسیتی: از سلفی‌گری تا جرمی علیه بشریت با تاکید بر پرونده الحسن در دیوان کیفری بین‌المللی. دوفصلنامه بین‌المللی حقوق‌بشر، 19(1): 163-183
7.      مالدار، محمدحسن، جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا و ساداتی، سید محمدجواد (1402). کیفرهای بدنی از منظر دیوان کیفری بین‌المللی در پروندة الحسن. مجله حقوقی بین‌المللی، 40 (69): 145- 178.
8.      مالدار، محمدحسن، جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا و ساداتی، سید محمدجواد (1401). تحلیل تاریخی- جامعه‌شناختی کاربست «قرائت مشهور» از نظریة کیفری شریعت در باب مجازات‌های بدنی در پسا انقلاب اسلامی. پژوهشهای حقوقی، 21(50): 101-132.
9.      مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۵). نظریه سیاسی اسلام. جلد2. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: انتشارات موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).
10.    واعظی، محمود، شبانی، سکینه و یاری‌القار، علی‌اکبر (۱۳۹۵). واکاوی خاستگاه جهاد ابتدایی (روش‌شناسی تفسیری و روایی) و نقش آن در پدیده اسلام هراسی با مطالعه موردی: داعش. فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، ۶(۴): ۱۴۷-۱۷۱.
عربی
11.    کلینی رازی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (۱407 ق). کافی. جلد2. تهران: دار الکتب الإسلامیة
12.    نجفی، محمدحسن. (1362). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام. جلد ۴۲. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 
انگلیسی
13.    An-Naʿim, A. A. (1990). Toward an Islamic reformation: Civil liberties, human rights, and international law. Syracuse University Press.
14.    Habermas, J. (2006). Religion in the public sphere. European Journal of Philosophy, 14(1), 1–25. https://doi.org/10.1111/j.1468-0378.2006.00241.x
15.    Kashefi, R. (2026). When law becomes violence: Structural and symbolic harm in Iran’s religious state. Violence: An International Journal, 7(1), 45–58. https://doi.org/10.1177/26330024261436527
16.    Khaitan, T., & Norton, J. C. (2020). Religion in human rights law: A normative restatement. International Journal of Constitutional Law, 18(1), 111–129. https://doi.org/10.1093/icon/moaa008
17.    Koursami, N. (2018). The contextual elements of the crime of genocide. In G. Werle & M. Vormbaum (Eds.), International criminal justice series (Vol. 17). Springer.
18.    McGregor, I., Hayes, J., & Prentice, M. (2015). Motivation for aggressive religious radicalization: Goal regulation theory and a personality × threat × affordance hypothesis. Frontiers in Psychology, 6, Article 1325. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01325
 
پرونده دیوان کیفری بین‌المللی
19.    International Criminal Court. (2018, March 27). Warrant of Arrest for Al Hassan Ag Abdoul Aziz Ag Mohamed Ag Mahmoud (ICC-01/12-01/18-2-tENG). Pre-Trial Chamber. https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/12-01/18-2-teng-0
20.    International Criminal Court. (2024, June 26). Trial judgment: The Prosecutor v. Al Hassan Ag Abdoul Aziz Ag Mohamed Ag Mahmoud (ICC-01/12-01/18). Trial Chamber X. https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/12-01/18-2594-red
21.    International Criminal Court. (2024 November 2024). Sentencing Judgment: The Prosecutor v. Al Hassan Ag Abdoul Aziz Ag Mohamed Ag Mahmoud (ICC-01/12-01/18-2662). Trial Chamber. https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/12-01/18-2662
22.    International Criminal Court. (2025, July 23). Decision on the Review Concerning Reduction of Sentence of Mr Al Hassan Ag Abdoul Aziz Ag Mohamed Ag Mahmoud (ICC‑01/12‑01/18‑2743‑Red). Appeals Chamber. https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CourtRecords/0902ebd180c2ce00.pdf
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.