دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

واکاوی چندسطحی جامعه‌شناختی ناآرامی‌های ۱۴۰۴ ایران با تأکید بر نظریه‌های جرم‌شناسی: از زمینه‌های ساختاری تا واکنش‌های نهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
چکیده

ناآرامی‌های اجتماعی به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین اشکال کنش جمعی، بازتابی از تعامل میان ساختارهای اقتصادی و اجتماعی، تحولات ارتباطی و شرایط موقعیتی‌اند و تحلیل جرم‌شناختی آن‌ها مستلزم عبور از رویکردهای تک‌عاملی است. هدف این پژوهش ارائه تبیینی چندسطحی از ناآرامی‌های اجتماعی ۱۴۰۴ و پاسخ به این مسئله است که این پدیده چگونه در نتیجه تعامل میان فشارهای ساختاری، بسیج شبکه‌ای و انتخاب‌های موقعیتی کنشگران شکل گرفته و تداوم یافته است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفیِ تحلیلی–نظری و با استفاده از تحلیل ثانویه منابع علمی، گزارش‌های تحلیلی، اسناد عمومی و شواهد رسانه‌ای انجام شده و داده‌ها در چارچوب یک مدل مفهومی سه‌سطحی شامل سطح کلان، میانی و خرد تحلیل شده‌اند. چارچوب نظری تحقیق بر نظریه فشار ساختاری و محرومیت نسبی در سطح کلان، نظریه‌های یادگیری اجتماعی و بسیج شبکه‌ای در سطح میانی و نظریه انتخاب عقلانی موقعیت‌مدار، پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی و پویایی‌های هیجان جمعی در سطح خرد استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انباشت فشارهای اقتصادی، احساس محرومیت نسبی، محدودیت فرصت‌های مشروع و فرسایش اعتماد نهادی، زمینه شکل‌گیری نارضایتی جمعی را فراهم کرده است. شبکه‌های اجتماعی با کاهش هزینه‌های هماهنگی، انتقال الگوهای رفتاری و تشدید هیجان جمعی، نارضایتی‌های پراکنده را به کنش خیابانی تبدیل کرده‌اند و در سطح موقعیتی نیز ارزیابی افراد از فرصت‌ها و مخاطرات محیطی، در کنار سرایت هیجانی، در تشدید رفتارها نقش تعیین‌کننده داشته است. همچنین تحلیل پاسخ‌های نظام عدالت کیفری نشان می‌دهد که تأکید بر کنترل فوری و بازدارندگی قضایی اگرچه در کوتاه‌مدت به مهار بحران انجامیده، اما به‌دلیل کم‌رنگ بودن رویکردهای پیشگیرانه اجتماعی و ترمیمی، ظرفیت محدودی برای ایجاد ثبات پایدار داشته است. در مجموع ناآرامی‌های ۱۴۰۴ حاصل هم‌زمانی و هم‌افزایی عوامل ساختاری، ارتباطی و موقعیتی است و مدیریت پایدار آن مستلزم ترکیب پیشگیری اجتماعی، طراحی محیطی، تقویت عدالت رویه‌ای، بازسازی سرمایه اجتماعی و بهره‌گیری از سازوکارهای ترمیمی است.

کلیدواژگان: ناآرامی‌های اجتماعی ۱۴۰۴، جرم‌شناسی، فشار ساختاری، بسیج شبکه‌ای، انتخاب موقعیتی
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.      افتخاری، اصغر؛ جمالزاده، ناصر؛ حسینی، جواد و فیضی، رضا. (۱۴۰۴). راهبردهای مدیریت اعتراض‌ها در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات و پژوهش‌های امنیت داخلی، ۳(۳)، ۷۳۷.
2.      امیری ثابت، هدایت الله، ساریخانی، عادل و حاجی ده آبادی، محمدعلی. (1404). سیاست جنایی ایران در قبال اعتراضات اجتماعی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، 2(3)، 105-143. Doi:  10.22034/jclc.2025.2050260.1146
3.      اقتصادنیوز. (۱۴۰۴). «دو تابلو از تورم ۱۴۰۴ \ تورم نقطه به نقطه اسفندماه ۱۴۰۴ به ۷۱.۸ درصد رسید». بازیابی‌شده از: https://www.eghtesadnews.com
4.      ایرنا. (۱۴۰۴الف). «نرخ بیکاری در زمستان ۱۴۰۴ به ۷.۶ درصد رسید». بازیابی‌شده از:  https://www.irna.ir
5.      انتخاب. (۱۴۰۴). «اعلام نرخ بیکاری در سال ۱۴۰۳: جمعیت ۱۵ تا ۲۴ ساله». بازیابی‌شده از:  https://www.entekhab.ir
6.      انجمن جامعه‌شناسی ایران. (۱۴۰۴). «تحلیل نهادی رخدادهای دی‌ماه ۱۴۰۴». بازیابی‌شده از: https://www.isa.org.ir
7.      بشیریه، حسین. (۱۳۸۹). جامعه­شناسی سیاسی. تهران، نشر نی.
8.      باشگاه خبرنگاران جوان. (۱۴۰۴). چگونه تلگرام به مرکز فرماندهی اعتراضات دی‌ماه تبدیل شد؟. بازیابی‌شده از: https://www.yjc.ir/fa/news/9042196
9.     بیگدلی، رحمت‌الله، (۱۴۰۴/۱۱/۱۲)، «فرسایش اعتماد عمومی مهم‌ترین علت اعتراض خیابانی است/ بی‌اعتبارسازی نهادهای رسمی چگونه رخ می‌دهد؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا). بازیابی‌شده از: https://www.irna.ir/news/86064426
10.    پورسعید، فرزاد. (۱۳۹۷). ناآرامی‌های مرداد: تداوم یا تغییر الگوی اعتراضی دی‌ماه ۹۶؟. دیده‌بان امنیت ملی، شماره ۷۷، ۲۹۳۴.
11.    پیشگاهی‌فرد، زهرا و نصیری‌زرقانی، آرش. (۱۴۰۳). تحلیل فضایی شورش‌های شهری تهران از ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۱. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، ۱۴(۵۷)، ۳۷۷۳۹۶.
12.   تابناک. (۱۴۰۴). «تورم سالانه دی ماه اعلام شد». بازیابی‌شده از:  https://www.tabnak.ir
13.   تاجی، زهره، (08/11/1404)، « نوجوانان، شبکه‌های اجتماعی و مهندسی هیجان در اغتشاشات»، خبرگزاری تسنیم، بازیابی شده از: https://www.tasnimnews.ir/fa/news
14.   تیلی، چارلز، (2009). جنبش‌های اجتماعی 17682004، ترجمه علی مرشدی‌زاد. تهران، دانشگاه امام صادق (ع).
15.   جامعه اندیشکده‌های ایران. (۱۴۰۴). «خوشه‌های خشم؛ مروری بر گزارشات اندیشکده‌های خارجی درباره اعتراضات ۱۴۰۴ ایران». بازیابی‌شده از:  https://iranthinktanks.com/the-sixth-bulletin-of-monitoring-foreign-think-tanks-protests-1404/
16.    حاجی‌احمدی، مهدی و ملکیان، نازنین. (۱۴۰۴). نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌گیری اعتراضات و تبدیل آن‌ها به آشوب و ناامنی (مطالعه موردی: اعتراضات ۱۴۰۱). فصلنامه علمی رسانه، ۳۶(۲)، ۱۷۳۱۹۷.
17.   حسینی، حسین و عسگری، محمود. (۱۴۰۰). واکاوی حکمرانی امنیتی برای مقابله با ناآرامی‌ها در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه آفاق امنیت، ۱۴(۵۳)، ۲۲۷۲۵۴.
18.   حسین‌پور، جعفر؛ عبدالرحمانی، رضا و جباری، میثم. (۱۴۰۰). بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات. امنیت ملی، ۱۱(۴۰)، ۳۹۵۴۱۸.
19.    ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین. (۱۴۰۲). الگوی شکل‌گیری جنبش‌های اعتراضی با تأکید بر نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی. جامعه‌شناسی کاربردی، ۳۴(۳)، ۱۲۲.
20.   دروگر، قربان محمد.(1390). آسیب شناسی شیوه مدیریت ناآرامی­های شهری مشهد مقدس در سال 1388 و ارائه الگو، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دافوس ناجا.
21.    سروستانی، علیرضا؛ نویدی‌نیا، فرزاد و اکبرزاده، فریدون. (۱۴۰۳). روان‌شناسی اجتماعی ناآرامی‌های سال ۱۴۰۱ با تأکید بر نقش رسانه‌های خارجی فارسی‌زبان. مجله روان‌شناسی اجتماعی، ۱۰۵(۶۵)، ۸۷۱۰۸.
22.   شیری، طهمورث و قربانی، سیدایمان. (۱۴۰۰). محرومیت نسبی و ظرفیت‌سازی برای بحران اجتماعی: مطالعه موردی حوادث. فصلنامه پژوهش اجتماعی، ۱۳(۵۱)، ۴۰۶۳
23.   صفائی، سید حسین، محقق داماد، سیدمصطفی، درویش زاده، محمد،  احمدزاده، ابوالفضل، اردبیلی، محمد علی، اشرافی، داریوش، اخوت، محمد علی، الهام، غلامحسین، انجم شعاع، محمدمهدی، آبین، علیرضا، آقایی طوق، مسلم، آوایی، سیدعلیرضا،  بادینی، حسن، بشیریه، تهمورث، براتی نیا، محمود، بهرامی، بهرام، پارساپور، محمد باقر، پوربدخشان، جعفر، تعالی، زینب، جاوید، محمدجواد، جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا، جواهر کلام، محمد هادی، حبیب زاده، محمدجعفر، حسینی پویا، سید محسن، حیاتی، علی عباس، خسروی، محمدرضا، داراب پور، مهراب، داودی، هما، رستمی، ولی، رضوی فرد، بهزاد،  زمانی، سید قاسم، ساقیان، محمدمهدی، ساکت، محمدحسین، سیفی زیناب، غلامعلی، سیمایی صراف، حسین، شریعت باقری، محمدجواد، شیخ الاسلامی، عباس، صدری,سید محمد , طهماسبی,جواد , عابدی,محمد , عباسی,محمود , عربیان,علی اصغر , فتحی,بدیع , فتحی,حجت الله , فراهانی,رقیه , فیض,علیرضا , کریمی,عباس , محبی,محسن , محسنی,حسن , محمدی,حمزه , مرادی,حسن , ملک زاده,فهیمه , موسوی,سیدعباس , نوری,سیدفاضل , نیکوکار,ابوالفضل و همتیان,علی‌اکبر. (1401). مسئله‌یابی حقوقی در ناآرامی‌های ۱۴۰۱ ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیق. (۱۴۰۱). مسئله‌یابی حقوقی در ناآرامی‌های ۱۴۰۱ ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۵(۱۶)، ۷۶۵. Doi:  10.22034/law.2023.702162
24.    گر، تد رابرت. (1970). چرا انسان‌ها شورش می‌کنند؟، ترجمه علی مرشدی‌زاد. تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
25.   گسن، رمون (1399). جرم‌شناسی خیزش‌های اجتماعی: درباره­ی خیزش‌های اجتماعی خشونت‌آمیز حومه‌های حساس شهرهای فرانسه. ترجمه شهرام ابراهیمی. تهران: میزان.
26.    کاستلز، مانوئل. (2012). شبکه‌های خشم و امید: جنش های اجتماعی در عصر اینترنت. ترجمه مجتبی قلی‌پور. تهران، نشر مرکز.
27.  منتظری، محمدجعفر، (۱۴۰۴/۱۱/۱۴)، «خبر مهم دیوان عالی کشور درخصوص نحوه رسیدگی به پرونده‌های حوادث اخیر»، نورنیوز. بازیابی‌شده از: https://nournews.ir/fa/news/272975
منابع انگلیسی
28.   Agnew, Robert. (2006). Pressured into Crime: An Overview of General Strain Theory. Oxford University Press.
29.   Bandura, Albert. (1977). Social Learning Theory. Prentice Hall.
30.   Castells, Manuel. (2012). Networks of Outrage and Hope: Social Movements in the Internet Age. Polity Press.
31.   Clarke, Ronald. V., & Cornish, Derek. B. (1985). “Modeling offenders’ decisions: A framework for research and policy.” In M. Tonry & N. Morris (Eds.), Crime and Justice: An Annual Review of Research (Vol. 6). University of Chicago Press.
32.   Cozens, Paul. (2011). “Urban planning and environmental criminology: Towards a new perspective for safer cities.” Planning Practice & Research, 26(4), 449–462.
33.   Gurr, Ted Robert. (1970). Why Men Rebel. Princeton University Press.
34.   Merton, R. K. (1938). “Social structure and anomie.” American Sociological Review, 3(5), 672–682
35.   Putnam, Robert D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
36.   Reicher, Stephen. (2001). “The psychology of crowd dynamics.” In M. Hogg & R. Tindale (Eds.), Blackwell Handbook of Social Psychology: Group Processes. Blackwell.
37.   Tilly, Charles. (2004). Social Movements, 1768–2004. Routledge. 
38.   Tilly, Charles., & Tarrow, Sidney. (2015). Contentious Politics. Oxford University Press.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.