دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحلیل آسیب‌شناختی احکام سقوط مجازات در قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 استاد، گروه حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم ، قم، ایران
3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم ، قم، ایران
4 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران
چکیده
سقوط مجازات، از نهادهای بنیادین حقوق کیفری ایران است که در تحقق عدالت کیفری و تأمین مصلحت عمومی و صیانت از حقوق فردی نقش مؤثری ایفا می‌کند. قانون مجازات اسلامی، نهادهای عفو، نسخ قوانین، گذشت شاکی، مرور زمان، توبه مرتکب و اعمال قاعده درأ را در زمره اسباب سقوط مجازات پیش‌بینی کرده است. بااین‌حال، اجرای این نهادها با چالش‌هایی از قبیل ابهام مفهومی، تعارض‌های تفسیری، ناهمگونی در رویه‌های قضایی و ناسازگاری با مبانی فقهی یا مقتضیات اجتماعی مواجه است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل آسیب‌شناختی احکام سقوط مجازات در قانون مجازات اسلامی و ارائه راهکارهایی برای رفع نارسایی‌های تقنینی و اجرایی آن‌ها انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌های آن از طریق مطالعه منابع کتابخانه‌ای، قوانین و مقررات موضوعه و دیدگاه‌های فقهی و حقوقی گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ابهام در قلمرو و شرایط تحقق توبه، تعارض در آثار حقوقی عفو و گذشت شاکی، فقدان تعریف و ضابطه روشن برای تعزیرات منصوص شرعی، ابهام در جهات قطع و تعلیق مرور زمان، روشن نبودن حدود اجرای قاعده درأ و اختلاف‌نظر درباره امکان نسخ برخی احکام کیفری، از آسیب‌های این حوزه به‌شمار می‌رود. بر پایه یافته‌ها، اصلاح مقررات ناظر بر سقوط مجازات مستلزم اتخاذ تدابیری مشخص است؛ از جمله: تعیین مهلتی معین و ضمانت‌اجرایی متناسب برای عدم تحقق شرط در گذشت مشروط یا معلق؛ تفکیک میان موارد قطع و تعلیق مرور زمان، به‌نحوی که مدت سپری‌شده تا رفع مانع محفوظ بماند؛ الزام دادگاه به تصریح قرائن احراز ندامت و اصلاح مرتکب در متن رأی؛ تبیین قانونی قلمرو تعزیرات منصوص شرعی و شرایط تحقق شبهه و حدود اعمال قاعده درأ. رفع تعارض مقررات مربوط به عفو نیز مستلزم تفکیک آثار عفو عمومی و خصوصی و تعیین وضعیت آثار تبعی محکومیت است. اجرای این تدابیر می‌تواند از تفسیرهای سلیقه‌ای، اطاله دادرسی و تضییع حقوق طرفین پیشگیری کرده و به ارتقای امنیت قضایی و پیش‌بینی‌پذیری تصمیمات کیفری بینجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.    آخوندی، محمود (1390). آیین دادرسی کیفری. جلد1، چاپ شانزدهم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
2.    آشوری، محمد (۱402). آیین دادرسی کیفری. جلد 1، چاپ بیست و سوم، تهران: سمت.
3.    اعتمادی، امیر و زالی‌پور مداب، مهران (1400). «مصلحت‌گرایی در عفو یا تبدیل مجازات محکومان به حبس‌های غیرتعزیری». پژوهش حقوق کیفری، 9(34): 217-244.
4.    الهی‌منش، محمدرضا و مرادی اوجقاز، محسن  (1404). «حق بر مجازات نشدن؛ رویکردی نوین در کاربست پاسخ‌های کیفری». تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 2(3): 58-104. Doi:  10.22034/jclc.2025.2049454.1138
5.    الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1403). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. جلد2، چاپ هفتم، تهران: میزان.
6.    بکاریا، سزار (۱403). رساله جرائم و مجازات ها. ترجمه محمد علی اردبیلی، چاپ یازدهم، تهران: میزان.
7.    پایگاه اطلاع‌رسانی شورای نگهبان (1389). سخنگوی شوری نگهبان ایرادات لایحه مجازات اسلامی را تشریح کرد. قابل دسترسی در: https://www.shora-gc.ir/fa/news/1665 ] آخرین مشاهده: 10 آبان 1404[.
8.    توجهی، عبدالعلی (۱۳۹6).  آسیب‌شناسی قانون مجازات اسلامی. چاپ دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
9.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1403).  ترمینولوژی حقوق. چاپ سی و نهم، تهران: گنج دانش،
10.            خالقی، علی (1403).  آیین دادرسی کیفری. جلد1، چاپ پنجاهم، تهران: شهردانش.
11.            خان‌محمدی، محسن (1398). «بررسی تطبیقی جایگاه توبه در حقوق جزای موضوعه و فقه امامیه در سقوط مجازاتهای حدی». پژوهشنامه حقوق تطبیقی، 3(1): 65-82.
12.            دانشور ثانی ، رضا و خسروی، کاظم (1395). «بررسی فقهی قاعده «درأ» با تکیه بر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392». مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 10(33): 83-104.
13.            دهخدا، علی اکبر (۱۳۷7).  لغت نامه دهخدا. جلد 14و 9، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
14.            رستمی، هادی (1400). «گذشت پذیری جرایم در پرتو مبانی حقوق کیفری». مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی، 51(2): 323-343.
15.            زراعت، عباس (۱۳۸۵). حقوق جزای عمومی. جلد2، چاپ اول، تهران: ققنوس.
16.            فتحی، حجت‌الله (۱۳۹۹). شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی مصوب۱۳۹۲ (سقوط مجازات‌ها). چاپ اول، قم: موسسه دایره‌المعارف فقه اسلامی.
17.            فراهانی، رقیه (1401). «بررسی و تحلیل رأی وحدت رویه هیأت عمومی دیوان عالی کشور مبنی بر: آنی بودن جرم تغییر غیرمجاز کاربری اراضی زراعی و شمول مرور زمان بر آن». نقد و تحلیل آرای قضایی، 1(1): 112-130. Doi:  10.22034/analysis.2022.253316
18.            فرهود، نغمه (1397). «تأثیر گذشت شاکی در فرآیند دادرسی و تعیین مجازات». دانش و پژوهش حقوقی، 4(1): 27-54.
19.            قبله‌ای، خلیل (۱۳91).  قواعد فقه؛ بخش جزا. چاپ ششم، تهران: سمت.
20.            محبی، جلیل و ریاضت، زینب (۱۳۹۷). شرح قانون مجازات اسلامی۱۳۹۲. چاپ اول، تهران: میزان.
21.            محقق داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. جلد 1، چاپ دوازدهم، تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
22.            مصدق، محمد (1402). شرح قانون مجازات اسلامی: کلیات، مجازات‌ها. جلد 1، چاپ پانزدهم، تهران: جنگل.
23.            معین، محمد (۱۳85). فرهنگ فارسی معین. جلد 4، چاپ بیست و سوم، تهران: امیر کبیر.
24.            مهدوی‌ثابت، محمدعلی و بیگی، جابر (1398). «بررسی تحولات احکام مرور زمان در حقوق کیفری ایران». آموزه‌های حقوقی گواه، 5(2): 109-134.
25.            میرزایی، اقبال علی (1394). «مفهوم و صورت‌های نسخ قانون». مجله حقوقی دادگستری، 79(90): 129-154.
26.            نوربها، رضا (1403). زمینه حقوق جزای عمومی. چاپ چهارم، تهران: گنج دانش.
منابع عربی
1.    ابن منظور، محمد بن مکرم (1405ق). لسان‌العرب. جلد 5، تهران: ادب‌الحوزه.
2.    اردبیلی، احمد بن محمد (1416ق). مجمع الفائده و البرهان. جلد13، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
3.    حلی، جعفر بن حسن (۱۴۰۹ق). شرائع الاسلام. جلد4، تهران: استقلال.
4.    شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. جلد 14 و 15، قم: موسسه المعارف الإسلامیه.
5.    شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (۱۴۱۳ق). تصحیح اعتقادات الإمامیه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
6.    طباطبائی، سیدعلی (۱۴۰۴ق). ریاض المسائل. جلد 16، قم: موسسه آل البیت علیهم السلام.
7.    طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷ق). الخلاف. جلد 5، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
8.    طوسی، محمد بن حسن (۱۳۸۸ق). المبسوط فی فقه الامامیه. جلد 7، المکتبه المرتضویه.
9.    فتحی سرور، أحمد (1442ق). الوسیط فی قانون الإجراءات الجنائیه. القاهره: دارالنهضه العربیه.
10.            مجلسی، محمد تقی (۱۴۰۶ق). روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. جلد10، قم: موسسه فرهنگ اسلامی کوشانپور.
11.            مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۸ق). انوار الفقاهه. جلد1، قم: انتشارات مدرسه الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام.
12.            موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۰ق). تکمله المنهاج. قم: مدینه العلم.
13.            نجفی، محمد حسن (1432ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. جلد41، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
منابع انگلیسی
1.    CJEU (Court of Justice of the European Union), Research and Documentation Directorate (2017). Limitation Rules in Criminal Matters. Research Note, May 2017. Available at: https://curia.europa.eu/site/upload/docs/application/pdf/2024-04/ndr_limitation_rules_in_criminal_matters_en.pdf (Last visited 21 August 2026).
2.    Crouch, Jeffrey (2009). The Presidential Pardon Power. Lawrence, KS: University Press of Kansas.
3.    Hameed, Asif (2023). “Parliament’s Constitution: Legislative Disruption of Implied Repeal”. Oxford Journal of Legal Studies, 43(2): 429–455.
4.    Kitai-Sangero, Rinat (2013). “Between Due Process and Forgiveness: Revisiting Criminal Statutes of Limitations”. Drake Law Review, 61(2): 423–446.
5.    Lacey, Nicola & Pickard, Hanna (2015). “To Blame or to Forgive? Reconciling Punishment and Forgiveness in Criminal Justice”. Oxford Journal of Legal Studies, 35(4): 665–696.
6.    Ormerod, David & Perry, David (2025). Blackstone’s Criminal Practice 2025. Oxford: Oxford University Press.
7.    Pradel, Jean (2019). Procédure pénale. Paris: Cujas.
Turner, Enia (2022). “Victims
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.