دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

قانون و رخداد قتل ناموسی؛ از خوانش‌های تابعان تا انتظار از واضعان (با تمرکز بر مواد 1043 قانون مدنی و 612 قانون مجازات اسلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق دانشگاه مراغه
2 دانشگاه ارومیه
3 دانشگاه تربیت مدرس
10.22034/jclc.2026.2084271.1315
چکیده
قتل ناموسی یا قتل به خاطر شرف به قربانی‌شدن سالانه هزاران دختر در سطح جهان می‌انجامد. بی‌ تردید علاوه‌ بر علل و عوامل فرهنگی ـ اجتماعی، عوامل حقوقی و مشخصاً مقرره‌های قانونی نیز در وقوع این رویداد مؤثر هستند. پژوهش حاضر با روش زمینه‌یابی و با بهره‌ برداری از داده‌های تحصیل‌شده به وسیله پرسشنامه بر دو مقرره قانونی «لزوم اذن ولی در ازدواج دختر» موضوع ماده 1043 قانون مدنی و «مجازات نقصان‌یافته پدر در جنایات» موضوع ماده 612 قانون مجازات اسلامی تمرکز نموده است و به طور مشخص درصدد است، دو موضوع را مورد کنکاش قرار دهد؛ اول اینکه چند درصد از پدران استنباط غیرصحیح از مواد قانونی مذکور دارند؟ و دوم آنکه انتظار شهروندان از مقنن نسبت به دو ماده قانونی چیست؟ یافته‌ های این پژوهش نشان می‌ دهد اولا هرچند عموماً پدران فهم صحیحی از اراده مقنن دارند با این حال تعداد قابل توجهی نیز استنباط‌هایی برخلاف مقصود مقنن دارند که مسلما این فهم اشتباه از قانون در رخداد قتل های ناموسی بی تاثیر نیست. در واقع این یافته‌ ها از شکافی عمیق میان «قانون نوشته» و «عدالت احساس‌شده» حکایت دارد که مشروعیت این مقررات را در وجدان عمومی با چالش مواجه ساخته است. ثانیاً در راستای توجه به مطالبه افکار عمومی، بازاندیشی در مواد قانونی مذکور، متناسب با مقتضیات اجتماعی در حدود شرعی ضرورت دارد. نتیجه و نظریه این مقاله آن است که در جهت پیشگیری از ارتکاب قتل ناموسی، قانونگذار همسو با نظریه بسیاری از فقها در فقه امامیه می‌تواند در لزوم اذن ولی برای ازدواج تجدیدنظر نماید. علاوه بر این هیچ منعی وجود ندارد تا مقنن مجازات تعزیری ارتکاب قتل توسط پدر را نیز افزایش دهد. بازنگری در این مقررات با بهره‌ گیری از ظرفیت‌ های درون‌ فقهی و گزینش قرائت‌های همسو با کرامت انسانی و خواست عمومی نه تنها ممکن است که ضروری می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
اسماعیلی، علی؛ گودرزی، شایسته (1386). مبانی روان‌شناسی عمومی، چاپ دوم، تهران، انتشارات شلاک.
 امر­اللهی بیوکی، مژگان (1395) بررسی ازدواج اجباری در کشورهای اسلامی، دانشنامه حقوق کیفری و جرمشناسی، تهران، انتشارات گام حق.
امرایی، علی، ساعی، محمد هادی، ابدالی، مهرزاد، رمضانی آکردی، حبیب اله ( در نوبت انتشار) اصل تفسیر اخلاقی مقررات قانونی حقوق خانواده و کارکرد آن در دادرسی با مطالعه موردی ادعای نشوز، تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی. Doi: 10.22034/jpl.2026.2087227.1308
بهرامی، مرجان ( 1395)،بررسی عوامل فرهنگی و اجتماعی قتل­های ناموسی، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق.
 بختیار نژاد. پروین(۱۳۸۱). فاجعه خاموش، قتل­های ناموسی، نشر صمدیه. 
جوانمرد، محمد؛ عشایری، طاها، عباسی، الهام (1399). بررسی عوامل اجتماعی-فرهنگی موثر بر قتل‌های ناموسی. فصلنامه مددکاری اجتماعی، ۹ (۳
 حسینی سیستانی، ایت الله سید علی، ۱۳۹۸، توضیح المسایل، تهران، انتشارات هاتف.
جوادی آملی، عبداالله؛ تقوی، محمدکاظم(۱۳۹۶). اذن پدر در ازدواج دختر باکره، مطالعات فقه معاصر، بهار شماره 3 .
حق پرس، ماهرخ؛ نبوی، سید حسین؛ کلاهی، محمد رضا. (1401). قتل‌های ناموسی و دلالت‌های معنایی سوژۀ بهنجار در نهاد خانواده: روایت‌پژوهی‌ روزنامه‌ها از قتل رومینا اشرفی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 15(1). https://doi.org/10.22035/jicr.2022.2735.3127 
 خسروی، احمد، نوروزی، حامد، حق بر فهم قانون، مجله حقوقی دادگستری، دوره ۸۴،  شماره ۱۱۱، ۱۳۹۹. https://doi.org/10.22106/jlj.2020.121654.3179
 دلاور، علی؛ کوهزادیان، قاسم. (1398). تحلیل مقایسه ای و اولویت بندی عوامل مؤثر بر قتل های ناموسی با سایر قتل ها. پژوهش های اطلاعاتی و جنایی، 14(3).
دولتخواه، سمیه (1394) مطالعه پدیدارشناسانه قتل های ناموسی در تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد جامعه شناسی، دانشگاه خوارزمی.
 راسخ، محمد (1385) ویژگی های ذاتی و عرضی قانون، مجلس و راهبرد، دوره 13، شماره 51.
سبحانی نگار (1386)، بررسی جرم شناختی 10 ساله خشونت علیه زنان در ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرمشناسی دانشگاه تهران. 
صفایی حسین، امامی، اسدالله، ۱۳۸۴، چ ۸، مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان.
عالی پور، حسن (1395) حکمت قانونگذار و خطا در قانوگذاری کیفری؛ از فره مندی تا پاسخگویی، علوم جنایی تطبیقی (مجموعه مقالات نکوداشت دکتر سیویا تلنباخ)، تهران، انتشارات میزان.
 عشایری، طاها، و عجمی، محمد. (1394). ریشه یابی جامعه شناختی باورهای اجتماعی- فرهنگی موثر بر قتل های ناموسی. پژوهش­های اطلاعاتی و جنایی، 10(37. 
 عمید، حسن (1364) فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر
 کاتوزیان، امیر ناصر (1377) فلسفه حقوق، جلد دوم، شرکت سهامی انتشار
کاتوزیان، ناصر،دوره مقدماتی حقوق مدنی (خانواده)، ۱۳۹۸، چ۱۰، میزان، تهران
کرمی، غلامحسین؛ ملکی، امیر؛ زاهدی مازندرانی، محمد جواد. (1398). تبیین جامعه‌شناختی پدیده قتل‌های ناموسی (به خاطر شرف) در استان خوزستان در طی سال‌های 1390 الی 1394. توسعه اجتماعی، 13(3). 
 لامع، زهرا؛  فلاح تفتی، فاطمه. (1402). رویکردی بر جایگاه «غیرت ناموسی» در سایة آموزه ‏های فقه و حقوق ایران. فقه و حقوق خانواده، 28(78).
مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۸۸، توضیح المسایل، تهران، انتشارات پیام عدالت 
 هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382) . فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع)، جلد 5، قم موسسه دایره المعارف فقه اسلامی.
 واتزر مالکوم، (1388). جامعه سنتی و جامعه مدرن، ترجمه منصور انصاری، تهران، نقش جهان.
 ویشته، عباس ( ۱۳۸۸). بازنگری حقوقی ماده ۱۰۴۳ قانون مدنی، مطالعات راهبردی زنان،  شماره 45.  
منابع انگلیسی
 Doerfler, Ryan.D; (2016), The Scrivener s Error, Northwestern University Law Review, Volume 110.