دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

واکاوی سه‌گانه چالش‌های دستگیری متهم در دیوان بین‌المللی کیفری: از بن‌بست‌های اجرایی تا تعارضات قانونی و قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه دامغان،دامغان،ایران.
2 کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی،دامغان،ایران.
3 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه دامغان،دامغان،ایران.
10.22034/jclc.2026.2088743.1341
چکیده
تأمین عدالت کیفری بین‌المللی و مقابله مؤثر با پدیده بی‌کیفری، بیش از هر چیز در گرو تحقق‌یافتن عنصر فیزیکی بازداشت و حضور متهم در پیشگاه نهادهای قضایی است. با این حال، فرآیند بازداشت و انتقال متهمان به دیوان بین‌المللی کیفری، علیرغم صیانت حقوقی در اساسنامه رم، به یکی از غامض‌ترین و پیچیده‌ترین چالش‌های حقوقی و سیاسی قرن بیست و یکم تبدیل شده است. اگرچه اساسنامه رم جرم‌انگاری دقیقی از جنایات جنگی، جنایات علیه بشریت، نسل‌کشی و تجاوز ترسیم کرده است، اما در مقام عمل، اجرای احکام جلب با بن‌بست‌های ساختاری جدی مواجه است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی این بن‌بست‌ها، به دنبال پاسخ به این پرسش محوری است که چالش‌های بنیادین دیوان در مسیر تحقق بازداشت متهمان بر اساس چه الگوی سه‌گانه‌ای قابل تبیین هستند و این موانع چگونه کارآمدی نهادی دیوان را تضعیف می‌کنند؟ این نوشتار با اتخاذ روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر اسناد کتابخانه‌ای و حقوقی، به کالبدشکافی موانع موجود در سه سطح مجزا می‌پردازد. نخست، چالش‌های اجرایی که ریشه در فقدان بازوی پلیسی مستقل برای دیوان و وابستگی مطلق آن به حسن‌نیت و همکاری سیاسی دولت‌های عضو دارد، مطالعه پرونده‌های عمر البشیر و جوزف کنی نشان می‌دهد که غلبه منافع ملی بر تعهدات بین‌المللی، دیوان را در تحقق قدرت قهری ناتوان ساخته است. دوم، چالش‌های قانونی که عمدتاً ناظر بر تعارض میان تعهدات ناشی از کنوانسیون‌های چندجانبه، مصونیت‌های دیپلماتیک و مفاد اساسنامه است، بررسی پرونده‌های معمر قذافی و وضعیت کنیا فاش می‌سازد که ابهامات تفسیری در موضوع مصونیت‌های حاکمیتی و ارجاعات خودخواسته، به ابزاری برای سوءاستفاده‌های فرآیندی دولت‌ها تبدیل شده است. سوم، چالش‌های قضایی که به ابهامات تفسیری، موانع رویه‌ای در صدور احکام جلب و تعارض میان صلاحیت ذاتی دیوان و قواعد سنتی حقوق بین‌الملل عمومی به‌ویژه ماده ۹۸ باز می‌گردد، پرونده‌های ولادیمیر پوتین، گومبو و دومینیک انگون، ابعاد پیچیده این تعارضات و پارادوکس‌های عدالت ماهوی را نمایان می‌سازند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دیوان در گذار از عدالت نمادین به عدالت مؤثر، با بحران کارآمدی روبروست و عدالت آن تحت تأثیر زمینه‌های ژئوپولیتیک و پسااستعماری قرار دارد. در نهایت، مقاله نتیجه می‌گیرد که عبور از این بن‌بست مستلزم بازنگری جدی در سازوکارهای همکاری، ایجاد واحدهای تخصصی بین‌المللی و کاهش قدرت گزینشی دولت‌ها جهت تثبیت مشروعیت دیوان در جوامع قربانی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
1. Akande, D. (2021). The ICC and Immunities under International Law. Journal of International Criminal Justice, 19, 245–268.
2.Aghaei Jannat Makan, H. (2008). Judicial supervision over the Prosecutor’s discretion in the International Criminal Court. International Legal Journal, 25(39), 245–263. (In Persian)
3. Barnes, G. P. (2011). The international criminal court’s ineffective enforcement mechanisms: The indictment of President Omar Al Bashir. Fordham International Law Journal, 34, 1584.
4. Birkeland, T. K. (2008). Sanctioning of International Criminal Court, the United Nations Security Council, and the Case of Northern Uganda. American University.
5. Ghorban Jahromi, A. A. (2025). Challenges of the International Criminal Court in enforcing arrest warrants against heads of states (Case study of Omar al-Bashir and Vladimir Putin). Proceedings of the Twenty-Second International Conference on Legal and Judicial Studies, 1–15. (In Persian)
6. Hozhbar Zare, H. (2018). The Libyan revolution and the post-Gaddafi era. Master’s thesis, Payame Noor University, Tehran West. (In Persian)
7. International Criminal Court. (2010, December 15). Prosecutor v. Ruto et al., Prosecutor’s application pursuant to Article 58, Case No. ICC-01/09-30.
8.International Criminal Court. (2009, November 26). Situation in the Republic of Kenya, request for authorisation of an investigation pursuant to Article 15, Case No. ICC-01/09-3.
9. International Criminal Court. (2011, May 30). Prosecutor v. Ruto et al., decision on the application by the Government of Kenya challenging the admissibility of the case pursuant to Article 19(2)(b) of the Statute, Case No. ICC-01/09-02/11.
10. International Criminal Court. (2009, September 25). Prosecutor v. Katanga and Ngudjolo, judgment on the appeal of Mr. Katanga against the oral decision of Trial Chamber II of 12 June 2009 on the admissibility of the case, Case No. ICC-01/04-01/07-1497.
11. International Criminal Court. (n.d.). The Prosecutor v. Joseph Kony, Case No. ICC-02/04-01/05, case information sheet. Retrieved from http://www.icc-cpi.int/cases
 12. International Criminal Court. (2023, March 17). Situation in Ukraine – Arrest warrants for Vladimir Putin and Maria Lvova-Belova [Press release]. Pre-Trial Chamber II.
13. Kafaei, M., & Maraei, H. (2024). The International Criminal Court and the cases of Muammar Gaddafi, Saif al Islam Gaddafi, and Abdullah Senussi. Legal Thought, (2), 1–29. (In Persian)
14 .  Knoops, G. J. (2012). Prosecuting the Gaddafis: Swift or political justice. Amsterdam Law Forum, 4, 78.
15. Maihi, N. H. (2025). Justice for the invisible, unspeakable and inevitable: An abolition feminism analysis of sexual violence and the International Criminal Court. International Journal for Crime, Justice and Social Democracy, 14 (2), 143–154.
16. Mirzaei Yingjeh, S. (1999). The United Nations and the International Criminal Court. In Eshagh Al-Habib (Ed.), The International Criminal Court and the Islamic Republic of Iran. Tehran: Printing and Publications Center of the Ministry of Foreign Affairs. (In Persian)
17. Molaei, H., & Salehi, J. (2016). Immunity of heads of state within the framework of the obligations of the Statute of the International Criminal Court, Security Council resolutions, and international custom. Police International Studies Journal, 7(25), 127–145. (In Persian)
18. Qazvini Haeri, Y. (2011). Tsunami in the Arab world. Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian)
19. Ryngaert, C. M. J. (2016). Some reflections on securing the arrest of ICC fugitives. In Contemporary Issues Facing the International Criminal Court (pp. 434–444). Brill.
20. Rastan, R. (2008). Testing co-operation: The International Criminal Court and national authorities. Leiden Journal of International Law, 21 (2), 431–456.
21.Ramezani Ghavamabadi, M. H., & Bahmaei, M. (2017). The realization of international criminal justice in Africa: Obstacles and solutions. Tehran University Journal of Public Law Studies, 47(1), 1–26. (In Persian)
22.Rezavifard, B. (2025). Criminology of international crimes and atrocities: Challenges in studying international crimes. Journal of Research and Development in Criminal Law and Criminology, 2(3), 197–241. DOI: 10.22034/jclc.2025.2050931.1152  (In Persian)
23. Rezagholizadeh, E. (2021). Mandatory (legal) prosecution and expediency based prosecution and their manifestation in the criminal procedure regulations of Iran and the International Criminal Court. Journal of Research and Development in Comparative Law, 4(12), 61–80. DOI: 10.22034/law.2021.539052.1113 (In Persian)
24. Scharf, M. P. (2000). The tools for enforcing international criminal justice in the new millennium. International Criminal Justice, 49.
25. Schabas, W. (2010). The International Criminal Court: A commentary on the Rome Statute. Oxford University Press.
26. Sii, H. S., Ruxton, T., & Wang, J. (2001). A fuzzylogicbased approach to qualitative safety modelling for marine systems. Reliability Engineering & System Safety, 73 (1), 19–34.
27. Special Court for Sierra Leone. (2013). Prosecutor v. Charles Taylor (Judgment, para. 53).
28.Salehi, J. (2015). Requirements and challenges of disclosure of evidence: A manifestation of the defendant’s defense rights under the Statute of the International Criminal Court. Public Law Research Journal, 17(48), 47–67. (In Persian)
29.Salehi, J. (2017). Challenges facing the International Criminal Court in prosecuting the case of the President of Sudan: From the opposition of the African Union to the non-cooperation of member states with the Court. Public Law Research Journal, 19(57), 69–89. (In Persian)
30.Salehi, V., Hashemi, M., & Zamani, S. Gh. (2023). The approach of the International Criminal Tribunals for the Former Yugoslavia and Rwanda toward the principle of legal certainty. Public Law Research Journal, 25(81), 6–47. (In Persian)
31.Zamani, S. Gh., & Hosseini Akbarnajad, H. (2009). The principle of universal jurisdiction in the light of the International Criminal Court. Public Law Research Journal, 11(26), 203–243. (In Persian)