دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دفاع مشروع ناقص و نظریه قصدمحور (تحلیل تبصره دو ماده 302 قانون مجازات اسلامی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه تهران
2 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوق دانشگاه تهران
10.22034/jclc.2026.2087174.1325
چکیده
تا پیش از تصویب قانون مجازات اسلامی 1392، رویکرد رویة قضایی و به‌ویژه دادگاه‌های بدوی در برخورد با پرونده‌های مشتمل ‌بر قتل در مقام دفاع مشروع، در بیشتر موارد رویکرد صفر و یکی بود؛ یعنی یا دفاع مشروع با تمامی شرایط قانونی آن (از جمله شرط وجود تهاجمی نامشروع، فعلی یا قریب‌الوقوع بودن حمله، ضرورت دفاع و تناسب آن) احراز می‌گردید و مدافعی که مرتکب قتل می‌شد از قصاص، دیه و تعزیر معاف می‌گردید و یا آن که به صرف احراز نشدن یکی از شرایط قانونی دفاع مشروع، مرتکب حسب مورد به کیفر سنگین قصاص محکوم می‌شد. این رویه تا جایی ادامه پیدا کرد که دیوان عالی کشور در پرونده‌های متعددی، با وجود عدم رعایت یکی از شرایط دفاع مشروع (به ویژه شرط تناسب دفاع با حمله)، مدافع را هم‌چنان مستحق قصاص ندانست. نظر به همین رویه، در سال 1392 قانونگذار نیز به تبع دیوان عالی کشور و مستند به برخی فتاوای معتبر فقهی، با وضع تبصره دو ماده 302 از رویکرد صفر و یکی مزبور عدول کرد و برای اولین بار، هر چند به صورت مجمل، «دفاع مشروع ناقص» را به مثابه یکی از دفاعیات محتمل برای اشخاص متهم به ارتکاب قتل مورد پذیرش قرار داد؛ دفاعی که باعث منتفی شدن مجازات قصاص خواهد شد. با این حال، ابعاد حقوقی این تبصره با ابهامات بسیاری مواجه است، چرا که فهم این تبصره منوط به شناخت دو واژة مبهمِ «نفس دفاع» و «مراتب دفاع» است که در متن آن به کار گرفته شده است.

این مقاله در صدد آن است که به کمک بررسی مبانی فقهی ـ حقوقی توجیه دفاع مشروع، به تفسیر «نفس دفاع» و زمانی که «دفاع صدق می‌کند» بپردازد. در نهایت با پذیرش نظریة قصدمحور، این دو اصطلاح بر پایه «قصد مدافع» تفسیر می‌گردد و آشکار می‌شود که مدافعی که به قصد دفاع اقدام به قتل دیگری نماید ـ هرچند این قصد مبتنی بر توهّم حمله باشد ـ میتواند از معافیت مندرج در تبصره دو ماده 302 استفاده کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف. منابع فارسی

کتب فارسی

1. الهام، غلام‌حسین؛ برهانی، محسن (1402)؛ "درآمدی بر حقوق جزای عمومی" (جلد اول: جرم و مجرم)، تهران: میزان، چاپ هشتم.
2. برهانی، محسن؛ لطفعلی‌زاده، الهه (1401)؛ "تأملات: شرحی بر قانون مجازات اسلامی" (مشتمل‌بر کتاب اول تا چهارم)، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه، چاپ اول.
3. حاجی‌ده‌آبادی، احمد (1403)؛ "جرایم علیه اشخاص" (قتل)، تهران: میزان، چاپ پنجم.
4. رحیمی مقدّم، احمد (1392)؛ "دفاع مشروع در حقوق کیفری ایران و انگلستانتهران: مجد، چاپ اول.
5. صانعی، یوسف (1384)؛ "استفتائات قضایی"، تهران: میزان، چاپ اول.
6. کلارکسون، کریستوفر (1395)؛ "تحلیل مبنای حقوق جزای عمومی"، ترجمه و توضیح: حسین میرمحمّدصادقی، تهران: جنگل جاودانه، چاپ دوم.
7. "مذاکرات و آراء هیأت عمومی دیوان عالی کشور" (سال‌های 1375، 1376، 1384، 1398 و 1399)، تهران: ادارة وحدت رویه و نشر مذاکرات هیأت عمومی دیوان عالی کشور، جلدهای به‌ترتیب: دوم، سوم، یازدهم، بیست‌وپنجم (بخش اول) و بیست‌وششم (بخش دوم)، چاپ‌های به‌ترتیب: پنجم، پنجم، دوم، اول و اول؛ سال‌های انتشار به‌ترتیب: 1392، 1392، 1389، 1400 و 1400.
8 . میرمحمّدصادقی، حسین (1396)؛ "جرایم علیه اشخاص" تهران: میزان، چاپ بیست‌وسوم.

مقالات فارسی

9. آقایی‌نیا، حسین؛ دبستانی کرمانی، پوپک (1394)؛ "عدم انطباق واقعیت با اندیشه‌ی بزهکار در دفاع مشروع"، مجلة مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه تهران، 2 (4 و 5): 171 ـ 191.
10. پوربافرانی، حسن (1393)؛ "مطالعة تطبیقی تجاوز از حدود دفاع مشروع (دفاع مشروع افراطی)"، پژوهشنامه حقوق کیفری، 5 (2): 35 ـ 59.
 
11. خدابخشی، عبدالله (1386)؛ "جنبه‌های مدنی و کیفری دفاع مشروع"، مجلة تخصصی الهیات و حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 4 (23): 91 ـ 116.
12. خرّم، سینا؛ توجهی، عبدالعلی (1404)؛ "معیار و مصادیق تقصیر جزایی و مبانی آن در حقوق کیفری ایران"، دو فصلنامة تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی (پژوهشکده حقوق و قانون ایران)، 2 (4): 216 ـ 253. Doi: 10.22034/jclc.2025.2063213.1204
 
13. شمس ناتری، محمد ابراهیم؛ زارع، محمد کاظم (1396)؛ "بازشناسی مفهوم دفاع مشروع در قانون جدید مجازات اسلامی  مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، 50 (1): 125 ـ 145.
 
14. شیخ‌الإسلامی، عباس؛ حاتمی‌نیا، حامد (1404)؛ "امکان‌سنجی شراکت عمدی و غیرعمدی مرتکبین در یک جنایت؛ نقد آراء دادگاه کیفری یک استان خراسان رضوی و رأی شعبه دیوان عالی کشور"، دو فصلنامة نقد و تحلیل آراء قضایی (پژوهشکده حقوق و قانون ایران)، 4 (7): 208 ـ 252. Doi: 10.22034/analysis.2025.2052916.1103
 
15. قائدی، سعید (1403)؛ "دفاع مشروع افراطی در فرایند رسیدگی کیفری ایران (با تأکید بر قتل عمد)"، مجله پژوهش‌های حقوقی، 23 (59): 567 ـ 598.
16. محمودی جانکی، فیروز؛ صادقی، آزاده (1394)؛ "دفاع مشروع ظاهریمجلة آموزه‌های حقوق کیفری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 12 (10): 155 ـ 194.

ب. منابع عربی

17. خمینی، سید روح‌الله الموسوی (1390 ه‍ . ق)؛ "تحریرالوسیله"، قم: مؤسسه مطبوعات اسماعیلیان، در دو جلد، جلد اول، چاپ اول.
18. خوئی، سید ابوالقاسم (1428 ه‍ . ق)؛ "مبانی تکملة المنهاج"، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئیّ، جلد چهل‌ویکم (کتاب القضاء و الحدود)، چاپ سوم.
19. طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1387 ه‍ ق)؛ " المبسوط فی فقه الإمامیة"، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، در 8 جلد، جلد هشتم، چاپ سوم.
20. فاضل لنکرانی، شیخ محمد (1430 ه‍ . ق)؛ "تفصیل الشّریعة فی شرح تحریر الوسیلة"، قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار (ع)، کتاب الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر، چاپ اول.
21. فاضل هندى، محمد بن حسن (1416 ه‍ ق)؛ "کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام"، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، در 11 جلد، جلد دهم، چاپ اول.
22. نجفی، شیخ محمد حسن (1434 ه‍ . ق)؛ "جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام" (جلد 42)، قم: مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ اول.
 

پ. منابع انگلیسی

Books:
23. Fletcher, G. and Jens Ohlin, (2008). “Defending Humanity: When Force is Justified and Why.” New York: Oxford University Press.
24. Kaufman, W. (2009). “Justified killing: the paradox of self-defense.” Maryland: Lexington Books.