دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحلیل جرم‌انگاری اعتیاد به مواد مخدر در چارچوب جرائم مبتنی بر وضعیت: مطالعۀ تطبیقی حقوق ایران و آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران
2 گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی ،دانشکده الهیات،دانشگاه قم ،قم ،ایران
چکیده
یکی از مباحث مهم در حوزۀ حقوق کیفری، جرم‌انگاری وضعیت‌هایی است که نه بر پایۀ ارتکاب فعل معین، بلکه بر مبنای احراز یک وضعیت یا شرایط خاص در شخص بنا‌ شده‌اند. اعتیاد به مواد مخدر از جمله این وضعیت‌ها به‌شمار می‌رود که همواره محل اختلاف‌نظر در میان اندیشمندان حقوق کیفری بوده است. در نوشتار حاضر، با رویکرد توصیفی- تحلیلی، جرم‌انگاری اعتیاد در چارچوب جرائم مبتنی بر وضعیت، مورد بررسی قرارگرفته و تلاش شده است تا با مطالعۀ تطبیقی نظام‌های حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا، نقاط اشتراک و افتراق این دو نظام در مواجهه با این پدیده تحلیل شود. در این چارچوب، ابتدا مبانی نظری اعتیاد و جرائم مبتنی بر وضعیت و عناصر تشکیل‌دهندۀ آن تبیین شده و سپس دیدگاه‌های مطرح در حقوق ایران و آمریکا نسبت به جرم‌انگاری اعتیاد تحلیل گردیده است. همچنین، با بررسی رویکرد کیفری ایالات متحده در قبال وضعیت اعتیاد و تمایز میان «مصرف» و «اعتیاد»، تلاش شده است تا زمینه‌های روشن‌تری برای تبیین و مقایسۀ سیاست کیفری مرتبط با این پدیده در نظام‌های حقوقی ایران و آمریکا فراهم شود. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که جرم‌انگاری اعتیاد با اصول بنیادین حقوق کیفری، از جمله اصل قانونی بودن و اصل رفتارمندی جرم، در تعارض است. در نظام حقوقی آمریکا، با استناد به رأی دیوان عالی در پرونده «رابینسون»، مجازات افراد صرفا به دلیل اعتیاد به مواد مخدر، بدون ارتکاب عمل مجرمانۀ مشخص، ناقض متمم هشتم قانون اساسی ایالات متحده و غیرقابل مجازات شناخته شده و اغلب نظریه‌پردازان نیز با آن هم‌سو هستند. در حقوق ایران، گرچه از سال ۱۳۵۹ اعتیاد جرم‌انگاری شده، اما در گذر زمان، رویکرد تقنینی از مجازات‌محور به‌سوی درمان‌محور تغییر یافته است. از نظر مبانی نظری نیز، انطباق «وضعیت صِرف» با رکن مادی جرم (رفتار) قابل توجیه نیست. بر این اساس، بازنگری در سیاست کیفری ایران در قبال این پدیده ضروری به‌نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف. منابع فارسی
آقابابایی، حسین و رضایی زادفر، بهناز (1393). «جرم‌انگاری اعتیاد به مواد مخدر در پرتو اصل پدرسالاری حقوقی»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 1، شماره 1، ص 1-21.
اردبیلی، محمدعلی (۱۳۹۳). حقوق جزای عمومی، جلد دوم، تهران: میزان.
اسماعیلی، سیدعلی (۱۳۸۱). وابستگی و عوارض اعتیاد به مواد مخدر، ساری: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی.
الهی منش، محمدرضا و مرادی اوجقاز، محسن (1404). «حق بر مجازات نشدن؛ رویکردی نوین در کاربست پاسخ های کیفری»، تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 2، شماره 3، ص 58-104. 10.22034/jclc.2025.2049454.1138
خنجری، مهرویه (1394). بررسی حقوقی جرم اعتیاد با توجه به قانون اصلاحی قانون مبارزه با مواد مخدر مصوب ۱۳۸۹، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات شاهرود.
رحمدل، محمد (1382). «اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر در ایران: جرم‌زدایی یا جرم‌انگاری»، فصلنامه رفاه اجتماعی، شماره 9، ص 203-242.
رحمدل، محمد (۱۳۸۵). «حقوق بشر و معتادان»، فصلنامه اصلاح و تربیت، شماره ۵۸ و ۵۹.
زراعت، عباس (1386). حقوق جزای عمومی، جلد اول، تهران: ققنوس.
ساکت، محمدحسین (1404). «نگاهی نو به کیفری کهن: تعزیر»، تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 2، شماره 3، ص 262-276. 10.22034/jclc.2025.720962
ساکی، محمدرضا (۱۳۸۰). جرایم مواد مخدر از دیدگاه حقوق داخلی و بین‌الملل، تهران: نشر خط سوم.
سلطانی، مهدی (1393). حقوق جزای عمومی، ج 1، تهران: دادگستر.
کی‌نیا، مهدی (۱۳۷۳). عوامل اجتماعی طلاق، قم: چاپ قدس.
محمدنسل، غلامرضا (١٣٩٣). کلیات پیشگیری از جرم، تهران: نـشر مـیزان.
نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین و هاشم‌بیگی، حمید (۱۳۹۰). دانشنامه جرم‌شناسی، چاپ دوم، تهران: گنج دانش.
نوربها، رضا (1387). زمینه حقوق جزای عمومی، چاپ دهم، تهران: گنج دانش.
وایت، راب و هینز، فیونا (1385). جرم و جرم‌شناسی، ترجمه علی سلیمی، چاپ اول، قم: پژوهشگاه حوزه و دانـشگاه.
 
ب. منابع انگلیسی
Bennett, L. (2018). Punishing poverty: Robinson & the criminal cash bond system. Washington and Lee Journal of Civil Rights and Social Justice, 24(2), 315–342.
Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363
Cornwell, J. K. (2023). Status-based prosecution: Conflict, confusion and the quest for coherence. Journal of Constitutional Law.
Schoepflin, T. (2010, May 27). Ascribed status vs. achieved status: The case of homelessness. Everyday Sociology Blog. https://www.everydaysociologyblog.com/2010/05/ascribed-status-vs-achieved-status-the-case-of-homelessness.html
U.S. Code. (n.d.). 34 U.S.C. § 11103 – Definitions. Legal Information Institute, Cornell Law School. https://www.law.cornell.edu/uscode/text/34/11103
Lai, A. (2015). Confronting proxy criminalization. Denver Law Review, 92(4), 879–912.
Lloyd, C. (2010). Sinning and the sinned against: The stigmatisation of problem drug users. UK Drug Policy Commission. https://www.ukdpc.org.uk/publication/sinning-and-the-sinned-against/
Ocen, P. A. (2017). Birthing injustice: Pregnancy as a status offense. George Washington Law Review, 85(5/6), 1166–1225.
Prins, H. (1982). Criminal behavior: An introduction to criminology and the penal system (2nd ed.). Tavistock Publications.
Bakke, W. M. (2020). Against the status crimes doctrine. SMU Law Review Forum, 73(1), 232–243.   https://scholar.smu.edu/smulrforum/vol73/iss1/20
Linton, R. (1936). The study of man: An introduction. Appleton-Century-Crofts.
Kendall, D. (2017). Sociology in our times (11th ed.). Cengage Learning.