دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

جایگاه نظریه قوچ قربانی در امنیت مداری سیاست جنایی: با رویکردی به نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای حقوق جزا وجرم شناسی، دانشکده علوم انسانی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 دانشیار ، گروه حقوق دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران
3 گروه حقوق جزا و جرمشناسی، واحد قم دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
چکیده
سیاست گذاری جنایی فرایندی است که بر اساس چارچوبی منطقی و مبتنی بر ارزش ها و اقتضائات جامعه اقدام به پاسخ گذاری در برابر رفتارهای مجرمانه نموده تا نظم و امنیت را به جامعه برگرداند. در برخی شرایط، نظام‌های حقوقی-سیاسی، به ویژه تحت تأثیر جو عوام گرایی، تمایل دارند تا با تمرکز بر گروه‌های خاصی از بزهکاران (مانند مهاجران غیرقانونی، معتادان و..) به عنوان «قوچ‌های قربانی»، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ کیفری را در مفهوم خاص و سیاست های جنایی در مفهوم عام، و در قالب واکنش اجتماعی سخت گیرانه، اعمال کنند. نظریه «قوچ قربانی» در سیاست جنایی اشاره به فرآیندی دارد که در آن، نظام حاکم یا افکار عمومی، برای کاهش اضطراب جمعی ناشی از ناامنی یا بحران‌های اجتماعی، گروه‌ها یا افراد نمادینی را به عنوان مسئول اصلی مشکلات معرفی و آن‌ها را به شدت سرکوب می‌کند، بی‌آنکه به ریشه‌های ساختاری جرم و ناامنی پرداخته شود. این نظریه در تقاطع امنیت‌مداری و عوام‌گرایی جای می‌گیرد؛ چرا که هم با اولویت دادن مطلق به حفظ نظم (امنیت‌مداری) و هم با تبعیت از احساسات و خواسته‌های آنی جامعه (عوام‌گرایی) برای نمایش قدرت و ایجاد آرامش کاذب تغذیه می‌شود از این منظر می توان گفت که سیاست جنایی با امنیت گرایی، عوام گرایی و نظریه قوچ قربانی ارتباط برقرار کرده و یکدیگر را متاثر می نمایند و مسئله اصلی این مقاله بررسی و تبیین این رابطه در سیاست جنایی ایران است. روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی-تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، به واکاوی مبانی نظری، شاخص‌ها و پیامدهای این رویکرد می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تلفیق عوام گرایی کیفری و مکانیسم قوچ قربانی، منجر به شکل‌گیری سیاست‌هایی می‌شود که عمدتاً نمایشی، فاقد کارایی واقعی در کاهش جرایم، و ناقض اصول بنیادین حقوق کیفری همچون عدالت، تناسب جرم و مجازات، و منع تبعیض هستند. این سیاست‌ها نه تنها مشکل اصلی را حل نمی‌کنند، بلکه با دامن‌زدن به هراس اخلاقی، ایجاد کینه‌توزی اجتماعی، و نادیده گرفتن علل ریشه‌ای جرم، به بی‌اعتمادی به نهادهای حاکمیتی و نظام عدالت کیفری می‌انجامند. در نتیجه باید تاکید نمود که عبور از پارادایم امنیت‌زدایی و عوام گرایی کوتاه‌مدت، و حرکت به سمت یک «سیاست جنایی عقلانی و مبتنی بر شواهد علمی» که بر پیشگیری اجتماعی، بازپروری و حل ریشه‌های اقتصادی-اجتماعی جرم تمرکز دارد، امری ضروری است. لازمه چنین رویکردی که نه تنها به امنیت پایدارتر می‌انجامد، بلکه با معیارهای یک نظام عدالت کیفری منصفانه و حقوق بشری نیز همخوانی کامل دارد اصلاح سیاست های کیفری و جنایی در ابعاد مختلف تقنینی، قضایی، اجرایی و پیشگیرانه است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


·        قانون مجازات اسلامی مصوب 1392
·        قانون تعزیرات مصوب 1375
·        ایین دادرسی کیفری مصوب 1392
کتب و مقالات فارسی:
·        آقاجانی، مهدی؛ میر خلیلی، سید محمود؛ حاجی ده آبادی، احمد، (1400)، آسیب شناسی سیاست کیفری ایران در پرتو نظریه قوچ قربانی، نشریه علمی مطالعات حقوقی معاصر، (23)12؛ 210-185
·        امیری ثابت، هدایت الله، ساریخانی، عادل، حاج ده آبادی، محمد علی.(1404)، سیاست جنایی ایران در قبال اعتراضات اجتماعی، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، (3)2، 143-107. 10.22034/jclc.2025.2050260.1146
·        تاگارت، پل، (1385)، پوپولیسم، چ2، ترجمه حسن مرتضوی، تهران، انتشارات آشتیان
·        قربان پور، حمید، ساداتی، سید محمدمهدی ، جمادی، (1401)، نقد پدیده عوام گرایی کیفری با تاکید بر رویکرد نظام عدالت کیفری ایران،نشریه نشریه مطالعات میان رشته ای فقه » (6)2، 160-143
·        رضائی تودشکی، حسین؛ مجیدی، سید محمود؛ باقی زاده، محمدجواد، (1402)، جلوه های ظهور جرم انگاری امنیت مدار در جرائم علیه امنیت در حقوق کیفری ایران، فصلنامه پژوهشهای اخلاقی، (13)4؛ 158-137.
·        خواجوند مظاهر.، و شیخ الاسلامی کندلوسی شراگیم. (1403). سیاست کیفری ایران در قبال اخلال در نظام اقتصادی با تاکید بر نظریه قوچ قربانی. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، 2(4)، 19-1
·        عزیزی، سمیه؛ میرخلیلی، محمود، (1399)، ارتباط نظریه قوچ قربانی و عوام گرایی کیفری و تأثیر آن بر سیاست کیفری ایران، مجله پژوهشهای حقوقی، (41)11؛ 242-221.
·        محضری، فرانک؛ پاکزاد، بتول؛ عالی پور، حسن؛ فرحبخش، مجتبی، (1401)، رویارویی با بزهکاری مهاجران در سیاست کیفری ایران؛ (داشته ها و بایسته ها)، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، (29)14؛ 314-277
·        موذن زادگان، حسنعلی.(1403)، نفی آزادی عمل دادستان در نقض اصل برائت برای تعقیب جرایم امنیتی، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، (2)1، 382-368. 10.22034/jclc.2024.2048777.1135
·       منابع انگلیسی:
·        Bandes, S. A. (Ed.). (1999). The Passions of Law. New York: New York University Press. (See Chapter 5: "The Scapegoat"
·        Ashworth, A., & Zedner, L. (2014). Preventive justice. Oxford University Press.
·        Bandes, S. A. (2020). Empathy, Narrative, and Victim Impact Statements. University of Chicago Law Review, 63(2), 361-412. (
·        Bibas, S. (2004). Plea bargaining outside the shadow of trial. Harvard Law Review, 117(8), 2463-2547. https://doi.org/10.2307/4093404
·        Garland, D. (2001). The culture of control: Crime and social order in contemporary society. Oxford University Press.
·        Girard, R. (1986). The scapegoat (Y. Freccero, Trans.). The Johns Hopkins University Press
·        Girard, René. Violence and the Sacred. Translated by Patrick Gregory. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1977. ( especially Chapters 1, 2, and 11).
·        Lechte, J. (2024). The Scapegoat: Violence, Law and Origin. Theory, Culture & Society, 02632764251347242.
·        Lundman, R. J., & Kaufman, R. L. (2003). Driving while Black: Effects of race, ethnicity, and gender on citizen self-reports of traffic stops and police actions. Criminology, 41(1), 195-220. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.2003.tb00986.x
·        McCulloch, J., & Pickering, S. (2009). Pre-Crime and Counter-Terrorism: Imagining Future Crime in the ‘War on Terror’.British Journal of Criminology, 49(5), 628–645.
·        Özdemir, G. (2024). Anti-Immigration, Populism and Security Discourses: The Rising Far-Right in Europe. International Immigration and Security Policies
·        Reiman, J., & Leighton, P. (2020). The rich get richer and the poor get prison: Ideology, class, and criminal justice (12th ed.). Routledge.
·        Simon, J. (2007). Governing through Crime: How the War on Crime Transformed American Democracy and Created a Culture of Fear. Oxford University Press.
·        Surette, R. (2015). Media, Crime, and Criminal Justice: Images, Realities, and Policies (5th ed.). Cengage Learning.
·        Wacquant, L. (2009). Punishing the Poor: The Neoliberal Government of Social Insecurity. Duke University Press.
·        Zakeri, M. (2020). Securitization of criminal policy in the Islamic Republic of Iran: A critical analysis. Asian Journal of Criminology, 15(3), 245–262.