دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

شهادت کذب خارج از دادگاه از مجرای فقه و حقوق کیفری «بررسی و نقد رأی وحدت رویه شماره 835 هیئت عمومی دیوان عالی کشور»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران
2 گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران
چکیده
شهادت گواه ممکن است در محضر دادگاه یا خارج از آن و نزد مراجعی از قبیل دادسرا، شورای حل اختلاف، شعب دیوان عالی کشور و یا حتی در دفاتر اسناد رسمی صورت گیرد. حال پرسش این است، اول، آیا اساساً شهادت خارج از دادگاه می‌تواند واجد آثار شهادت به‌عنوان یک دلیل شرعی یا قانونی باشد؟ دوم، در ادامه حال اگر این شهادت به‌صورت کذب ادا شده باشد، آیا ادای شهادت کذب خارج از دادگاه از منظر فقه و حقوق کیفری عرفی قابلیت کیفردهی دارد یا خیر؟ اگرچه ماده 650 ق.م.ا مصوب 1375، شهادت کذب «در دادگاه و نزد مقامات رسمی» را جرم و مستوجب کیفر دانسته است، اما رأی وحدت رویه شماره 835 مورخه 28/06/1402 شهادت در «دادسرا» را نیز در شمول این ماده و قابل مجازات تلقی کرده است. این رویکرد هیئت عمومی دیوان عالی کشور گذشته از اینکه مخالف نص صریح قانون بوده، موجبات توسعه دامنه ماده را نیز فراهم می‌آورد که مخالف اصل تفسیر به نفع متهم در امور کیفری است. به‌علاوه در منابع فقهی نیز از آنجایی که شهادت اگر «عندالحاکم» باشد حاوی ارزش و آثار شهادت به‌عنوان دلیل شرعی است، لذا عموماً تنها در صورتی که شهادت کذب نزد قاضی صادرکننده حکم ادا گردد قابلیت مجازات دارد. پژوهش حاضر با هدف پاسخگویی به پرسشهای فوق و نقد رای وحدت رویه شماره 835 هیات عمومی دیوان عالی کشور به روش توصیفی تحلیلی و به شیوه انتقادی نگارش بافته است. روش جمع آوری اطلاعات نیز به شیوه کتابخانه ای و اسنادی است. به نظر می رسد این رای وحدت رویه موجبات تعمیم و توسعه ناروای ماده 650 قانون مجازات اسلامی را باعث شده و ترجیح مصلحت گرایی بر قانون گرایی از جانب هیات عمومی دیوان عالی کشور در صدور رای وحدت رویه شماره 835 رویه ای ناپسند و پرخطر ارزیابی شده که آثار و تبعات متعددی را به دنبال خواهد داشت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
1.      اشرافی، ارسلان و رضایی، غلامحسین (1396) «شهادت دروغ و کتمان شهادت در حقوق بین‌النهرین باستان، ایران و اسلام»، فصلنامه قضاوت، 17 (89)، 99-132.
2.      اعتمادی، امیر و زالی پور مداب، مهران (1401)، «شهادت کذب در نظامهای کیفری ایرانِ، انگلستان و ویلز»، حقوق تطبیقی، دوره نهم، 17: 267-293. 14 (14)، 145-172. Doi: https://doi.org/10.22096/law.2022.140181.1812
3.      امیدی، جلال (1377)، قواعد تفسیر قوانین جزایی، فصلنامه دانشکده حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)، 41: 9- 53.
4.      بوریکان، ژان (1387) «تحولات اخیر سیاست جنایی فرانسه»، ترجمه ناصرعلی منصوریان، پژوهش حقوق عمومی، 25، 15-39.
5.      بیگی، جمال (1396)، «جرم‌انگاری کتمان شهادت و چالش‌های آن در حقوق ایران»، آموزه‌های حقوق کیفری، 14(14)، 145-172.
6.      رستم پور، آرمان و یاقوتی، ابراهیم (1394) «شهادت دروغ»، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، 11(43).
7.      جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۲، شماره ۵۰۱۵، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۷۸، چاپ اول.
8.      خدادی، ابوالقاسم و خالدی، علی (1395) «شهادت از راه دور»، پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی، 7، 33-56.
9.      حبیب زاده، محمدجعفر و آقایی، نسترن (1404)، «نقد و بررسی رأی وحدت رویه ۷۹۹ دیوان عالی کشور درباره مسؤولیت شرکای جرم سرقت»، دوره 4، شماره 7: 125-158. doi:10.22034/analysis.2025.728479
10.    خشنودی، رضا و نوری، سیدفاضل (1403)، «تحلیل و نقد رأی وحدت رویه ۸۵۴ هیئت عمومی دیوان‌عالی کشور (عدم قابلیت اعاده دادرسی ماده ۴۷۴ پس از اعاده دادرسی ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری)»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره 1، شماره 2:124-150. Doi:10.22034/jclc.2025.2048774.1134
11.    شیخ‌الاسلامی، مریم (1397)، «تحلیل فقهی و حقوقی مبانی شهادت شهود»، مطالعات حقوق، 22، 91-104.
12.    کاظمی، سید سجاد (1400)، آیین دادرسی کیفری، ویراست دوم، تهران، انتشارات مجد.
13.    محقق داماد، سید مصطفی (1402)، قواعد فقه جزایی، نشر علوم اسلامی، چاپ 77.
14.    محمدجعفر جعفری لنگرودی، دایرة‌المعارف علوم قضایی(1363) تهران: انتشارات گنج دانش.
15.    موذن زادگان، حسنعلی و مولابیگی، علی (1400) «بررسی فقهی و حقوقی شهادت از راه دور با نگاهی به دیدگاه دادگاه کیفری یک استان تهران»، فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی، 26 (94)، 223-249.
ب) عربی
1.      ابن ابى جمهور، محمد بن على (1405 ق)، عوالی اللئالی العزیزیة، دار سید الشهداء للنشر، قم.
2.      ابن ادریس حلّى، محمد (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دوم.
3.      بیهقی، احمد بن الحسین بن علی (1410ق)، السنن الکبرى، دار المعرفة، بیروت.
4.      جزیرى، عبد الرحمن (1419ق)، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت علیهم السلام، دار الثقلین، بیروت، اول، .
5.      حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق)، وسائل الشیعة، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، اول.
6.      حلّى، جمال الدین، احمد بن محمد اسدى (1410ق)، المقتصر من شرح المختصر، مجمع البحوث الإسلامیة، مشهد، اول.
7.      خمینی، سید روح‌الله(1379)، تحریر الوسیله، دارالعلم، قم.
8.      سرخسی، محمد بن احمد (1414ق)، المبسوط، دار المعرفة، بیروت،.
9.      شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1405ق)، مسالک الافهام، مؤسسة المعارف الإسلامیة‌، قم.
10.    صدوق، محمد بن على(1406ق)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، دار الشریف الرضی للنشر، قم، دوم.
11.    طباطبایى حائرى، سید على بن محمد(1418ق)، ریاض المسائل، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، اول.
12.    طبرسی، فضل بن حسن(1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‌، ناصر خسرو، تهران‌.
13.    طوسى، محمد بن حسن (1407ق)، الخلاف، دفتر انتشارات اسلامى، قم.
14.    طوسى، محمد بن حسن(1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران.
15.    فاضل هندى اصفهانى، محمد بن حسن(1416ق)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، دفتر انتشارات اسلامى، قم.
16.    کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، دارالکتب الإسلامیة، تهران.
17.    مازندرانى، محمدصالح بن احمد(1382ق)، شرح الکافی - الأصول و الروضة، تحقیق ابوالحسن‏ شعرانى، المکتبة الإسلامیة، تهران.
18.    مجلسى دوم، محمد باقر(1410ق)، بحار الأنوار، مؤسسة الطبع و النشر، بیروت.
19.    نجفی، محمدحسن(1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، دار إحیاء التراث العربی، بیروت.
ج) انگلیسی
1.       Steingold, Jean(2009), Penal Procedure, USA, Nolo, 2009.