دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

مسئولیت کیفری شرکت های چند ملیتی در ارتکاب جنایت علیه محیط زیست

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22034/jclc.2026.2087217.1328
چکیده
تخریب‌های شدید و گسترده محیط زیست ناشی از فعالیت‌های صنعتی، به ویژه در حوزه‌های نفت، گاز، معدن و صنایع شیمیایی، در دهه‌های اخیر به یکی از چالش‌های اساسی حقوق بین الملل معاصر تبدیل شده است. گسترش فعالیت‌های اقتصادی فراملی موجب شده است آثار زیست محیطی اقدامات شرکت‌های چندملیتی از مرزهای ملی فراتر رود و پیامدهایی جدی برای اکوسیستم‌های منطقه ای و جهانی به همراه داشته باشد. هرچند برخی آسیب‌های شدید، گسترده و طولانی مدت زیست محیطی در مخاصمات مسلحانه به عنوان جنایت جنگی شناسایی شده‌اند، این حمایت کیفری محدود به وضعیت جنگ است. از این رو، تخریب‌های سازمان یافته محیط زیست در زمان صلح، به ویژه در پیوند با ساختار پیچیده و چند لایه شرکت‌های چندملیتی، با خلأهای ماهوی در زمینه مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی روبه رو است.

مسئله اصلی پژوهش آن است که مبانی، شرایط و شیوه‌های انتساب عناصر مادی و معنوی جرم به شرکت‌های چندملیتی در قبال تخریب‌های شدید زیست محیطی چیست و این مسئولیت چگونه می تواند در چارچوب حقوق کیفری بین المللی و با توجه به حدود صلاحیت دیوان کیفری بین المللی تحقق یابد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به اسناد بین المللی، رویه‌های قضایی، گزارش‌های نهادهای تخصصی و دیدگاه‌های دکترین، امکان توسعه سازوکارهای پاسخگویی کیفری را بررسی می کند. در این چارچوب، انتساب جرم صرفاً به اعمال و نیات مدیران عالی شرکت محدود نیست، بلکه فرهنگ سازمانی، سیاست‌های تجاری، نظام‌های نظارتی و قصور ساختاری شرکت نیز در تحلیل مسئولیت مؤثر است.

یافته‌های پژوهش نشان می دهد که مفهوم اکوساید می تواند با تعیین معیارهای روشن برای ارزیابی شدت، گستره، دوام و سازمان یافتگی تخریب‌های زیست محیطی، خلأهای موجود در پاسخگویی شرکت‌های چندملیتی را کاهش دهد. پذیرش مسئولیت کیفری مستقل شخص حقوقی، بدون فروکاستن آن به مسئولیت مدیران و کارکنان، لازمه تحقق عدالت زیست محیطی است. بر این اساس، پژوهش پیشنهاد می کند که افزون بر شناسایی مستقل جنایت علیه محیط زیست، اصلاح اساسنامه رم برای پذیرش صلاحیت دیوان نسبت به اشخاص حقوقی، همراه با تعیین ضمانت اجراهای متناسب و ضوابط انتساب مسئولیت میان شرکت مادر، شرکت تابعه و شعبه متخلف، مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) منابع فارسی
1. ابهری، حمید؛ موسوی خطیر، سیده طاهره؛ رمضان‌زاده بادلی، ام‌البنین، (۱۴۰۴)، الزام مدیران شرکت‌های تجاری به اعلام و افشای منافع در معاملات پیش‌روی شرکت: مطالعه تطبیقی در حقوق انگلیس و ایران، پژوهش‌های حقوق کیفری، دوره ۱۴، شماره ۲، صص ۷۰-۱۰۹.
2. زارع مهدوی، قادر؛ دانش‌ناری، حمیدرضا. (1395). امنیت بین‌المللی و جرائم زیست‌محیطی. تهران: انتشارات میزان.
3. شبث، ویلیام. (1396). مقدمه‌ای بر دیوان بین‌المللی کیفری. مترجمان: سیدباقر میرعباسی و الهوئی نظری، تهران: انتشارات جنگل.
4. مؤمنی، مهدی. (1396). حقوق بین‌المللی کیفری. چاپ سوم، تهران: انتشارات شهر دانش.
5. شیروانی، عبدالحسین (1400)، حقوق کیفری بین‌المللی محیط زیست، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
6. متقی، مهدی (1399)، اکوساید و چالش‌های دیوان کیفری بین‌المللی، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، سال 49، شماره 3، صص 92-78.
7. صادقی، فاطمه (1401)، مسئولیت مدنی و کیفری شرکت‌های فراملی در حقوق محیط زیست ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی، صص 125-115.
8. نجاتی، جمال؛ پورقهرمانی، بابک؛ بیگی، جمال، (۱۴۰۴)، راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاست‌های جنایی ایران وانگلستان، پژوهش‌های حقوق کیفری، دوره ۱۴، شماره ۳، صص ۱۹۹-۲۳۱.
9. نوری، سید فاضل، (۱۳۹۸)، مسئولیت کیفری شخص حقوقی در پرتو اصل فردی بودن مجازات، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۲، شماره ۲، صص ۳۴۶-۳۶۳ https://doi.org/10.22034/law.2019.239520
10. هوشمند فیروزآبادی، حسین، (۱۳۹۸)، مسئولیت مدنی ناشی از خسارات زیست‌محیطی، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۲، شماره ۳، صص ۳۹۷-۴۲۴ https://doi.org/10.22034/law.2019.239560
 
ب) منابع انگلیسی
1. Ari, Phillips. (2016). Environmental destruction will be tried as a crime against humanity, like war crimes or genocide. Fusion, 26 September 2016.
2. Banks, D.; Davies, C.; Gosling, J.; Newman, J.; Rice, M.; Wadley, J.; Walravens, F. (2008). Environmental Crime: A Threat to Our Future. London: Environmental Investigation Agency (EIA).
3. Carl, B. (2001). All’s Not Fair in (Civil) War: Criminal Liability for Environmental Damage in Internal Armed Conflict. Vermont Law Review, Vol. 25, pp. 695–752.
4. Cayford, S. (1996). The Ogoni Uprising: Oil, Human Rights, and a Democratic Alternative in Nigeria. African Today, Vol. 43, No. 2, pp. 183–197.
5. Commission on Transnational Corporations. (1983). Report on the Special Session (7–18 March and 9–21 May 1983): United Nations Code of Conduct on Transnational Corporations. United Nations.
6. Crasson, K. (2020). From Genocide to Ecocide: The International Criminal Court and the Future of Environmental Protection. Journal of International Criminal Justice, Vol. 18, No. 3, pp. 493–518.
7. Durney, J. (2018). Crafting Standard: Environmental Crimes as Crimes Against Humanity under the International Criminal Court. Hastings Environmental Law Journal, Vol. 24, No. 2, pp. 413–430.
8. Falk, R. A. (1973). Environmental Warfare and Ecocide: Facts, Appraisal and Proposals. Vol. 4, March.
9. Gauger, A.; Molitor, M.; Sauer, H.; Schuster, V. (2012). The Ecocide Project: “Ecocide is the Missing 5th Crime against Peace”. Human Rights Consortium, School of Advanced Study, University of London.
10. Gray, M. A. (1995). The International Crime of Ecocide. California Western International Law Journal, Vol. 26, No. 2.
11. Higgins, P.; Short, D.; South, N. (2012). Protecting the Planet after Rio– The Need for a Crime of Ecocide. Centre for Crime and Justice Studies, No. 90.
12. Higgins, P.; Short, D.; South, N. (2013). Protecting the Planet: A Proposal for a Law of Ecocide.
13. International Law Commission (ILC). (1996). Draft Code of Crimes Against the Peace and Security of Mankind.
14. International Law Commission (ILC). (2001). Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with Commentaries.
15. Joseph, S. (1999). Taming the Leviathans: Multinational Enterprises and Human Rights. Netherlands International Law Review, Vol. 46, No. 2, pp. 171–203.
16. Kaul, H.-P. (2005). Construction Site for More Justice: The International Criminal Court after Two Years. American Journal of International Law, Vol. 99, No. 2, pp. 370-383.
17. Lawrence, H.; Heller, S. (2018). Ecocide and the International Criminal Court. Journal of Global Security Studies, Vol. 3, No. 2, pp. 101–117.
18. Mowery, L. A. (2002). Earth Rights, Human Rights: Can International Environmental Human Rights Affect Corporate Accountability? Fordham Environmental Law Journal, Vol. 13, No. 2, pp. 343–373.
19. OECD. (2011). OECD Guidelines for Multinational Enterprises, Chapter VI: Environment.
20. Office of the Prosecutor, International Criminal Court. (2016). Policy Paper on Case Selection and Prioritisation.
21. Qudah, H. (2014). Towards International Criminalization of Transboundary Environmental Crimes. Pace University School of Law, pp. 29–73.
22. Rauxloh, R. (2011). The Role of the International Criminal Court in Environmental Protection. International Criminal Law Review, pp. 431-460.
23. Ruggiero, V.; South, N. (2010). Green Criminology and Dirty Collar Crime. Critical Criminology, Vol. 18, No. 4, pp. 251–262.
24. Shinsato, A. (2005). Increasing the Accountability of Transnational Corporations for Environmental Harms: The Petroleum Industry in Nigeria. Northwestern Journal of International Human Rights, Vol. 4, No. 1, pp. 186–209.
25. Sornarajah, M. (2010). The International Law on Foreign Investment. 3rd ed., Cambridge: Cambridge University Press.
26. UN Human Rights Council. (2011). Guiding Principles on Business and Human Rights.
27. UN Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights. (2003). Norms on the Responsibilities of Transnational Corporations and Other Business Enterprises with Regard to Human Rights.
28. United Nations, Department of Economic and Social Development. Transnational Corporations as Engines of Growth, UN Doc. ST/CTC/143.
29. Zierler, S. A. (2002). The Law of Ecocide. Journal of Public and International Affairs, Vol. 13, pp. 75-98.
30. Ecocide to Effectively Stimulate the Integration of International Environmental and Criminal Laws (2025).
31. Penalizing Environmental Harm: Merits, Limits and Alternatives (2025).
32. Climate-Related Crimes: Conceptualizing Ecocide in International and Domestic Criminal Law (2025).
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.