دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

فلسفه کیفر و ناسازواری تبیین کامل: چالش تبیینی انسداد علّی و مبانی مسئولیت کیفری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه شهید بهشتی
2 گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
اصل انسداد علّی جهان فیزیکی، به‌عنوان یکی از مبانی مهم متافیزیک علم معاصر، بر این فرض استوار است که هر رویداد فیزیکی، از جمله رفتار انسانی، در نهایت دارای علت فیزیکیِ کافی و قابل تبیین در چارچوب قوانین و سازوکارهای طبیعی است. در مقابل، مسئولیت کیفری بر این پیش‌فرض هنجاری مبتنی است که انسان، فاعلی مسئول، قابل انتساب و شایسته سرزنش است و رفتار مجرمانه را می‌توان به‌نحوی معنادار به او نسبت داد. مسئله اصلی پژوهش حاضر آن است که اگر کنش انسانی حاصل زنجیره‌ای از علل فیزیکی پیشین باشد، آیا مفاهیمی چون اراده، قصد، تقصیر، کنترل، سرزنش و استحقاق کیفر همچنان از مبنای فلسفی کافی برخوردار خواهند بود یا تبیین علّیِ کامل، ضرورت و اعتبار آن‌ها را از میان خواهد برد. به منظور پاسخ به این پرسش، نوشتار حاضر با رویکردی تحلیلی- فلسفی، ابتدا اصل انسداد علّی، کفایت تبیین علمی و بسندگی علّی را بررسی می‌کند و سپس ساختار مفهومی و هنجاری مسئولیت کیفری، به‌ویژه مؤلفه‌های عاملیت، فهم هنجاری و توانایی اقدام متفاوت، را تحلیل می‌نماید. در ادامه، ناسازواری ظاهری میان تبیین طبیعی رفتار و انتساب هنجاری مسئولیت بازسازی شده و چهار راه‌حل عمده، سازگارگرایی تحلیلی، بازنگری در اصل انسداد علّی، کثرت‌گرایی سطوح تبیین و حذف یا بازتعریف تقصیر سنتی، ارزیابی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سازگارگرایی با انتقال معیار مسئولیت از امکان بدیل متافیزیکی به کنترل هدایتی و پاسخ‌گویی به دلایل، سازگاری بیشتری با تصویر علمی جهان دارد، اما در توجیه استحقاق سزاگرایانه با دشواری مواجه است. بازنگری در انسداد علّی، اگرچه عاملیت اصیل را حفظ می‌کند، از نظر متافیزیکی و معرفت‌شناختی قابلیت توجیه ندارد؛ حذف یا بازتعریف تقصیر نیز خطر تقلیل عدالت کیفری به مدیریت خطر و تضعیف مبنای اخلاقی انتساب را در پی دارد. در نتیجه، کثرت‌گرایی سطوح تبیین موجه‌ترین راه‌حل به نظر می‌رسد؛ زیرا میان تبیین فیزیکیِ چرایی وقوع رفتار و ارزیابی هنجاریِ انتساب و استحقاق تمایز می‌گذارد و بدون انکار انسداد علّی، استقلال نسبی و کارکرد اساسی مفاهیم مسئولیت کیفری را حفظ می‌کند.
کلیدواژه‌ها

فارسی
1-      اصحابی، فاطمه، حمیداوی، علی و موسی‌زاده میخوش، رضا (1404)، هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایده‌گرایانه، دو فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 2 (4)، 94-125. Doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
2-      شریفی، محسن، حبیب‌زاده، جعفر، عیسایی تفرشی، محمد و فرجیها، محمد (1392)، انتساب مسئولیت کیفـری بـه اشـخاص حقـوقی در نظام کیفری ایران و انگلستان، آموزه‌های حقوق کیفری، 10 (6): 57-88.
3-      جوان جعفری, عبدالرضا و ساداتی, سیدمحمدجواد (1391)، سزاگرایی در فلسفه کیفر، پژوهشنامه حقوق کیفری، 3 (1): 59-81.
4-      جعفری، محمد تقی (1390)، جبر و اختیار، تهران، موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
5-      چالمرز، آلن اف (1404)، چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی، ترجمه سعید زیبا کلام، چاپ بیست و دوم، تهران، سمت.
6-      خرّم، سینا و توجهی، عبدالعلی (1404)، معیار و مصادیق تقصیر جزایی و مبانی آن در حقوق کیفری ایران، دو فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، 2 (4): 216-263. Doi: 10.22034/jclc.2025.2063213.1204
7-      میرمحمدصادقی، حسین (1404)، حقوق جزای عمومی (2)، چاپ پنجم، تهران، دادگستر.
8-      میرسعیدی، سیدمنصور (1390)، مسئولیت کیفری (قلمرو و ارکان)، چاپ سوم، تهران، میزان.
انگلیسی
1-         Caruso, G. D. (2021). Rejecting retributivism: Free will, punishment, and criminal justice. Cambridge University Press.
2-         Craver, C. F. (2007). Explaining the brain: Mechanisms and the mosaic unity of neuroscience. Oxford University Press.
3-         De Caro, M. (2024). Normativity, agency, and levels of explanation. Philosophical Studies, 181(1), 89–108.
4-         Duff, R. A. (2020). The realm of criminal law (2nd ed.). Oxford University Press.
5-         Fischer, J. M. (2022). Responsibility and control: A theory of moral responsibility (Updated ed.). Cambridge University Press.
6-         Frankfurt, H. G. (1969). Alternate possibilities and moral responsibility. The Journal of Philosophy, 66(23), 829–839.
7-         Gibb, S. C. (2010). Non-reductive physicalism and the problem of mental causation. In R. Koons & G. Bealer (Eds.), The waning of materialism (pp. 77–95). Oxford University Press.
8-         Glennan, S. (2017). The new mechanical philosophy. Oxford University Press.
9-         Hart, H. L. A. (1968). Punishment and responsibility: Essays in the philosophy of law. Oxford University Press.
10-      Heil, J. (2012). The universe as we find it. Oxford University Press.
11-      Hempel, C. G., & Oppenheim, P. (1948). Studies in the logic of explanation. Philosophy of Science, 15(2), 135–175. https://doi.org/10.1086/286983
12-      Kim, J. (1998). Mind in a physical world: An essay on the mind-body problem and mental causation. MIT Press.
13-      Kim, J. (2005). Physicalism, or something near enough. Princeton University Press.
14-      Lavazza, A. (2023). Free will, neuroscience, and the challenge of causal closure. Topoi, 42(2), 301–314.
15-      List, C., & Menzies, P. (2009). Non-reductive physicalism and the limits of the exclusion problem. The Journal of Philosophy, 106(9), 475–502. https://doi.org/10.5840/jphil2009106919
16-      Matravers, M. (2024). Punishment without desert? On criminal justice after retributivism. Criminal Law and Philosophy, 18(1), 71–86.
17-      McKenna, M., & Coates, D. J. (2021). Free will: A contemporary introduction (2nd ed.). Routledge.
18-      Mele, A. R. (2022). Free will and luck. Oxford University Press.
19-      Morse, S. J. (2023). Brain interventions, criminal responsibility, and levels of explanation. Journal of Law and the Biosciences, 10(1), 168–182.
20-      Nadelhoffer, T. (2023). Responsibility skepticism and criminal law reform. Neuroethics, 16(2), 117–130.
21-      O’Connor, T., & Churchill, J. R. (2021). Agent causation and free agency. In K. Timpe, M. Speak, & J. A. K. (Eds.), The Oxford handbook of free will (2nd ed., pp. 83–101). Oxford University Press.
22-      Papineau, D. (2001). The rise of physicalism. In C. Gillett & B. Loewer (Eds.), Physicalism and its discontents (pp. 3–36). Cambridge University Press.
23-      Pereboom, D. (2001). Living without free will. Cambridge University Press.
24-      Pereboom, D. (2024). Free will skepticism in law and society. Oxford University Press.
25-      Salmon, W. C. (1984). Scientific explanation and the causal structure of the world. Princeton University Press.
26-      Scanlon, T. M. (1998). What we owe to each other. Harvard University Press.
27-      Shoemaker, S. (2007). Physical realization. Oxford University Press.
28-      Steward, H. (2019). Agency, intervention, and the open future. In U. Kriegel (Ed.), The Oxford handbook of the philosophy of consciousness (pp. 191–206). Oxford University Press.
29-      Vargas, M. (2021). The ethics of freedom. Oxford University Press.
30-      Vincent, N. A. (2020). Neuroscience and criminal responsibility: Beyond reductionism. Annual Review of Criminology, 3, 211–229.
31-      Woodward, J. (2003). Making things happen: A theory of causal explanation. Oxford University Press.
32-       Woodward, J. (2021). Causation and explanation in complex systems. Theoria, 87(1), 45–62.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.