دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

الگوی تعیین مجازات اشخاص حقوقی؛ در پرتو تئوری مسئولیتِ سازمانی و برنامه‌های انطباق با قانونِ رهنمودهای تعیین مجازات فدرال آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و ‌جرم‌شناسی دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی
2 دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی.
چکیده
دیر زمانی است که دکترین «مسئولیت عاریتی شرکت‌ها» به جهت معطل گذاشتن ظرفیت‌های نظام عدالت کیفری در مقابله با جرایم اشخاص‌حقوقی و عدم انطباق با واقعیات عصر کنونی در نظام‌های حقوقی کم‌فروغ شده‌است. برخلاف قوانین و رویه‌ها قضائی ایران، نظام‌ حقوقی فدرال ایالات‌متحده، در سال‌های اخیر، به نظریه مسئولیت سازمانی متمایل‌تر شده‌است و بر این باور است که شخص‌حقوقی هم می‌تواند مستقل از اراده نمایندگان خود به عنوان موجودیتی با اهلیت تام جنایی رأساً مرتکب جرم شود و یا در برابر آن مقاومت نماید. در این رویکرد عنصر روانی جرم، ماهیتی طیفی و وابسته به فرهنگ و ساختار سازمانی شخص‌حقوقی دارد و عمدتاً فرض بر مسئولیت مطلق بنا شده و اثبات خلاف آن به عهده شخص‌حقوقی است. زیرا، شخص‌حقوقی یا از ارتکاب جرم آگاه بوده و یا می‌بایست در ساختار خود تمهیدات لازم، برای اطلاع و واکنش به آن را فراهم می‌آورد. نهاد «برنامه مؤثر انطباق با قانون و اخلاق» نماد همین تمهیدات ضروری است که به عنوان سنجه‌ای برای ارزیابی اراده مستقل شخص‌حقوقی در ارتکاب جرم نیز شناسایی می‌شود. این مقاله به روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با تمرکز بر ضوابط «رهنمودهای تعیین مجازات فدرال ایالات متحده برای اشخاص‌حقوقی» (ویرایش 2025) الزامات برنامه انطباق و تأثیر آن بر مجازات اشخاص‌حقوقی در نظام فدرال را بررسی می‌نماید و ضرورت تعریف نهاد نظارتی و پیشگیرانه مشابهی در ایران را متذکر می‌شود. نهایتاً، در راستای پوشش برخی از خلاء‌های نظام حقوقی ایران دو تبصره الحاقی برای مواد 20 و 38 قانون مجازات‌اسلامی را به ساحت مقنن پیشنهاد می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
1.      خرّم، سینا؛ توجّهی، عبدالعلی (1404). معیار و مصادیق تقصیر جزایی و مبانی آن در حقوق کیفری ایران. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره 2، شماره 4، 216–253. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2063213.1204
2.      شاملو، باقر؛ حسینی، مهدی (1402). چالش‌های پاسخ‌های کیفری جرائم اشخاص‌حقوقی در نظام حقوقی ایران، مطالعات حقوقی، دوره 16، شماره 2، صص 405-444. doi: 10.22099/jls.2023.46563.4891
3.      شریفی، محسن (1398). مسئولیت کیفری اشخاص‌حقوقی در نظام کیفری ایران و آلمان. حقوق تطبیقی، شماره 111، 251-272. Doi: 10.22096/law.2019.36880
4.      شریفی، محسن (1398). تاملی بر مدل‌های مسئولیت کیفری اشخاص‌حقوقی (مطالعه نظام‌های کیفری آمریکا, استرالیا و ایران). مطالعات حقوقی، دوره 11، شماره 1، 95-129. 95-129. doi:  10.22099/jls.2019.5205
5.      شکری، طاهره؛ عطاشنه، منصور؛ مظلوم‌رهنی، علیرضا (1402). نظارت در شرکت‌ها‌ی تجاری در حقوق ایران و آلمان با تاکید بر حقوق صاحبان سهام، تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، شماره 57، 11-34. Doi: 10.30495/jlap.2023.75680.1754
6.      فتحی، محمد‌جواد؛ کرامتی‌معز، هادی؛ احمدی، آیدا (1404). چالش های جزای نقدی نسبی در حقوق کیفری ایران. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره 3، شماره 5، 292–324. https://doi.org/10.22034/jclc.2026.2067219.1225
7.      لامی‌نژاد، امیرجواد؛ بنی نعیمه، عیسی؛ البوعلی، امیر (1404). چالش اساسی نظام کیفری ایران در انتساب مسؤولیت کیفری به اشخاص‌حقوقی با نگاه تطبیقی به نظام کیفری انگلستان، فصلنامه فقه جزای تطبیقی، دوره 5، شماره 1، 61-74. doi.org/10.22034/jccj.2025.416852.1386
8.      نیکومنظری، امین؛ محسنی، فرید (1396). نقد رویکرد قانون‌گذار کیفری ایران در نحوة انتساب رفتار مجرمانه به اشخاص‌حقوقی، پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 8، شماره 2، 233-258. doi: 10.22124/jol.2018.2631
9.      وزین کریمیان، محمد (1391). نقش نهاد بازرسی قانونی شرکت‌های سهامی در رویارویی با فساد اقتصادی و اداری، نشریه نظارت و بازرسی، شماره 21، 57-82.
منابع انگلیسی
1.       Arlen, J. (1994). The potentially perverse effects of corporate criminal liability. The Journal of Legal Studies, 23(2), 833–867. https://doi.org/10.1086/467947
2.       Bell, C. L. (2020). Compliance and Ethics Programs. In International Environmental Risk Management (pp. 89-118). CRC Press.
3.       Cushwa, P. K., Officio, E., Wroblewski, J. J., Cohen, K. P., Director, S., & Schmitt, G. R. (2022). The Organizational Sentencing Guidelines: Thirty Years of Innovation and Influence. www.ussc.gov
4.       Diamantis, M. E. (2015). Corporate criminal minds. Notre Dame L. Rev., 91, 2049.
5.       Gordon, S. D. (2010). Implementation of Effective Compliance and Ethics Programs and the Federal Sentencing Guidelines. VV. AA., Corporate Compliance Answer Book.
6.       Hess, David. (2010). Ethical Infrastructures and Evidence-Based Corporate Compliance and Ethics Programs: Policy Implications from the Empirical Evidence. New York University Journal of Law and Business, Forthcoming, Ross School of Business No. 1293.
7.       Kaptein, M. (2015). The effectiveness of ethics programs: The role of scope, composition, and sequence. Journal of Business Ethics, 132(2), 415–431. https://doi.org/10.1007/s10551-014-2296-3
8.       Klein, W. A., Ramseyer, J. M., & Bainbridge, S. M. (2022). Business associations: Cases and materials on agency, partnerships, and corporations (10th ed.). Foundation Press.
9.       Nagel, Ilene H. and Swenson, Winthrop M., (1993).  "The Federal Sentencing Guidelines for Corporations: Their Development, Theoretical Underpinnings, and Some Thoughts about their Future". Articles by Maurer Faculty. 2179.
10.    U.S. Department of Justice Criminal Division (2024). Evaluation of Corporate Compliance Programs.
11.    U.S. Sentencing Commission (2025). United States Sentencing Guidelines. Washington, D.C.: U.S.
12.    Wells, C. (2001). Corporations and criminal responsibility. Oxford University Press, USA.
13.    Yavarzadeh, M. R., Salamzadeh, Y., & Dashtbozorg, M. (2015). Measurement of organizational maturity in knowledge management implementation. International journal of Economic, commerce and management, 3(10), 318-344.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.