دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

مدیریت ریسک جنایی در موقعیت‌های شتاب‌دهنده‌ی‌‌ بزه‌دیدگی جنسی با رویکرد کنشگری فوری ضابطان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 استاد، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
جرایم جنسی به‌دلیل ماهیت ویرانگر و پنهان خود، امنیت اخلاقی جامعه را با چالش جدی مواجه ساخته‌اند و رویکرد سنتی و واکنش‌محور عدالت کیفری، در مهار آن‌ها دچار نارسایی در بازدارندگی است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، سازوکار «مدیریت ریسک جنایی» در مواجهه با «موقعیت‌های شتاب‌دهنده‌ی بزه‌دیدگی جنسی» و حدود آن را در پرتو حقوق و آزادی‌های فردی تبیین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که جرم جنسی برآیند میان‌کنش پویایی است که در آن محاسبات هزینه-فایده بزهکار با عوامل شتاب‌دهنده در سه پهنه «رفتاری» (کنش‌های تسهیل‌گر)، «روانی» (فریب و رضایت مخدوش) و «محیطی» (فضاهای بی‌دفاع و خصوصی) تلاقی می‌کند و با تقلیل هزینه ارتکاب، تصمیم مجرمانه را تسریع می‌بخشد. در این راستا، ضابطان قضایی باید از جایگاه ثبت‌کننده منفعل وقایع به مدیر فوری ریسک جنایی در دو لایه ارتقا یابند: پیشگیری از بزه‌دیدگی و مهار بزه‌دیدگی ثانویه. وقوع بسیاری از جرایم جنسی در فضای خصوصی نیز، این نقش را نفی نمی‌کند؛ زیرا ضابط می‌تواند در مراحل آغازین جرم، مانند آشنایی و فریب در فضای عمومی یا مجازی، مداخله کند و بزه‌دیده بالقوه و اطرافیانش را برای مراقبت در غیاب خود توانمند سازد. این نقش، از رهگذر پنج سازوکار «شناسایی خطر»، «پیشگیری وضعی»، «توانمندسازی و آگاهی‌بخشی»، «مداخله فوری و استاندارد در بحران» و «پرهیز از برچسب‌زنی» ایفا می‌شود و کارآمدی و مشروعیت آن در گروِ دو شرط اساسی است: آشنایی و تسلط ضابطان بر مبانی نیم‌رُخ‌سازی و روان‌شناسی جنایی از رهگذر آموزش الزامی و تخصص‌گرایی، و تقید آنان به ضوابط حق‌مدار، به‌ویژه قانونی بودن، تناسب و موقعیت‌محوری. نوآوری تحقیق، در بازتعریف نقش ضابطان متناسب با اختصاصات بزه‌دیدگی جنسی و تعیین حدود حق‌مدار آن است. بدین‌سان، چنین کنشگری‌ای می‌تواند با قطع به‌موقع زنجیره بزهکاری و پاسداشت کرامت انسانی، هم از تبدیل بزه‌دیدگی بالقوه به بالفعل و هم از تکوین بزه‌دیدگی ثانویه پیشگیری کند، بی‌آنکه امنیت به بهای آزادی‌های فردی تأمین شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) فارسی

1.      ابراهیمی، شهرام (۱۳۹۱). جرم‌شناسی پیشگیری. تهران: نشر میزان.
2.      باقری، نفیسه، عظیم‌زاده، شادی، مهرا، نسرین و مهدوی ثابت، محمدعلی (۱۴۰۲). ضرورت حمایت حداکثری از بزه‌دیدگان جنسی زیر ۱۸ سال و چالش‌های ناظر بر آن با تأکید بر قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹. دوفصلنامه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی 11(21): 195-231.
3.      بشیریه، تهمورث و شاهپوری، تهمینه (۱۳۹۸). رویکرد نظام تقنینی دادرسی کیفری نوین ایران مبتنی بر نظریه برچسب‌زنی. فصلنامه تحقیقات حقوقی 22(87): 275-302.
4.      بوفارد، ای‌لیانا (۱۳۹۳). نقش‌آفرینی بزه‌دیده در رخ دادن جرم. ترجمه لعیا رستمی. در دانشنامه بزه‌دیده‌شناسی و پیشگیری از جرم. تهران: نشر میزان.
5.      پرادل، ژان (۱۳۹۰). تاریخ اندیشه‌های کیفری. ترجمه علی‌حسین نجفی ابرندآبادی. تهران: نشر سمت.
6.      جعفری، مجتبی (۱۳۹۴). تحلیل انتقادی مرزهای رضایت در جرم تجاوز جنسی: حقوق موضوعه و ضرورت‌های اصلاح آن. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری 3(10): 113-127.
7.      حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و پروین کندرود، ابوالفضل (1404). سیاست جنایی ایران و اردن در قبال بزهکاری اطفال و نوجوانان. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی 3(5): 99–146. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2058788.1185
8.      دی میت، ترنس، سی مک کرل، ریچارد و جی لیسوان، شلی (۱۳۹۱). نیم‌رخ‌های جنایی (آناتومی اشخاص، مکان‌ها و موقعیت‌های خطرناک). ترجمه علی نجفی توانا و ایوب میلکی. تهران: نشر مجد.
9.      رجبی‌پور، محمود (۱۳۸۷). مبانی پیشگیری اجتماعی از بزهکاری اطفال و نوجوانان (آموزش و پرورش و پیشگیری اجتماعی پلیس). تهران: نشر منتهی.
10.    رستمی تبریزی، لمیاء و محتشمی، ندا (۱۳۹۲). نظریه تعامل‌گرایی و تحلیل انتقادی آن. فصلنامه مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز 5(2): 59-103.
11.    شاملو، باقر و محتشمی، ندا (۱۳۹۱). مطالعه تطبیقی دو نظریه تعامل‌گرایی و پنجره شکسته و آثار آنها بر سیاست جنایی. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری 1(2): 123-158.
12.    شیخ‌الاسلامی، عباس و شاهیده، فرهاد (۱۳۹۷). رویکرد بزه‌دیده‌شناسی قانونی نسبت به بزه‌دیدگی جنسی زنان (با نگاهی به قوانین کیفری و رویه قضایی). فصلنامه پژوهشنامه حقوق کیفری 9(2): 211-232.
13.    شیری، عباس (۱۳۸۹). رفتار کرامت‌مدار با بزه‌دیدگان. فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم 2(4): 17-58.
14.    صارمی، نوذر امین و غلام‌نیا، بهناز (۱۳۹۸). نقش ضابطان قضایی در پیشگیری از بزه‌دیدگی ثانویه ناشی‌از جرایم جنسی. فصلنامه رهیافت پیشگیری 2(2): 81-98.
15.    صانعی، پرویز (۱۳۸۲). حقوق جزای عمومی. تهران: نشر طرح نو.
16.    طهماسبی نیک، اشرف علی (۱۳۸۳). سیاست جنایی اسلام در برخورد با بزهکاری و بزه‌دیدگی زنان. تهران: نشر برگ زیتون.
17.    عباچی، مریم (۱۳۸۳). پیشگیری از بزهکاری و بزه‌دیدگی کودکان. مجله حقوقی دادگستری 68(47): 49-86.
18.    غافلی، مدینه (۱۳۸۹). بررسی پیشگیری از بزه‌دیدگی زنان با تأکید بر دیدگاه‌های اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قم.
19.    فرضی‌پور، حسین، رایجیان اصلی، مهرداد و دارابی، شهرداد (۱۴۰۰). بزه‌دیدگی جنسی در پرتو نظریه شتاب‌دهندگی بزه‌دیده: با نمونه‌پژوهی برخی از پرونده‌های جرایم جنسی. فصلنامه پژوهش‌های حقوقی 20(46): 93-111.
20.    فلاحیان، پرنیان و کفایی‎فر، محمدعلی (1402). تبیین سیاست جنایی تقنینی در قبال بزه‌دیدگی زنان با توجه به اسناد داخلی و بین‌المللی. فصلنامه حقوق و مطالعات سیاسی 3(1): 16-1.
21.    قائم‌مقامی، فرهت (۱۳۵۰). نظام گسیختگی و انحرافات اجتماعی (مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی رفتار انحرافی). تهران: روشنفکر.
22.    قوام، میرعظیم (۱۳۸۹). حقوق بزه‌دیدگان و خواسته‌های آنان از پلیس. فصلنامه انتظام اجتماعی 2(2): 61-103.
23.    کریمی خوزانی، علی (۱۳۸۵). تدوین معیارهای اخلاقی کارکنان پلیس. فصلنامه پژوهش‌های دانش انتظامی 9(3): 96-111.
24.    گسن، ریموند (۱۳۸۵). ملاحظه‌هایی درباره هدف آیین دادرسی کیفری. ترجمه شهرام ابراهیمی. مجله حقوقی دادگستری 70(56 و 57): 333-348.
25.    گیدنز، آنتونی و بردسال، کارن (۱۳۸۶). جامعه‌شناسی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
26.    معارف‌وند، معصومه، تدین، نازنین و مسعودی، غزاله (۱۳۹۸). کودک‌آزاری جنسی (رویکردها، تشخیص، پیشگیری و درمان). تهران: روزنه.
27.  مهدوی، محمود و قادری، علیرضا (1404). پیشگیری بزه دیده مدار از اغفال جنسی کودکان ونوجوانان در فضای سایبر. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی 3(5): 458–492. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2073360.1260
28.    میرمجیدی، سپیده (۱۳۹۹). ارزیابی نتایج مداخله کیفری در پرونده‌های خشونت جنسی: بازتعریف عدالت برای بزه‌دیدگان خشونت جنسی. فصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی 50(1): 257-277.
29.    وایت، راب و هینس، فیونا (۱۳۸۲). درآمدی بر جرم و جرم‌شناسی. ترجمه میرروح‌الدین صدیق بطحایی اصل. تهران: نشر دادگستر.

ب) انگلیسی

30.    Barone, A. C. (2016). An Alternative Response: Developing Restorative Justice for Sexual Violence on BC University Campuses. Master of Public Policy. Simon Fraser University.
31.    Brickman, P., et al. (1982). Models of helping and coping. American Psychologist, 37(4), 368-384.
32.    Bronitt, S. H. (1992). Rape and lack of consent. Criminal Law Journal, 16(5).
33.    Daly, K. (2016). Sexual Violence and Victims' Justice Interests. In Sexual Violence and Restorative Justice: Legal, Social and Therapeutic Dimensions (Estelle Zinsstag and Marie Keenan, Eds.). London: Routledge.
34.    Graham, A., and Fitzgerald, R. (2006). Taking Account of the 'to and Fro' of Children's Experiences in Family Law. Children Australia, 31(2), 30-36.
35.    Kocsis, R. N. (2007). Criminal profiling: International Theory (Research and Practice). Humana Press.
36.    Langer, D. A., Chen, E., and Luhmann, J. D. (2005). Attributions and Coping in Children's Pain Experiences. Journal of Pediatric Psychology, 30(7), 615-622.
37.    Lynch, V. A. (1995). Clinical Forensic Nursing: A New Perspective in the Management of Crime Victims from Trauma to Trial. Critical Care Nursing Clinics of North America, 7(3), 489-507.
38.    Matsumoto, D. (2009). The Cambridge University of Psychology. Cambridge University Press.
39.    Petersilia, J. R. (2001). Crime Victims with Developmental Disabilities: A Review Essay. Criminal Justice and Behavior, 28(6), 655-694.
40.    R v Flattery. (1877). 2 QBD 410.
41.    R v Williams. (1923). 1 KB 340.
42.    Siegal, L. (2016). Criminology: Theories (Patterns and Typologies). Belmont, CA: Thomson Wadsworth.
43.    Turvey, B. (2008). Criminal Profiling. San Diego: Elsevier Science.
44.    Vig, S., and Kaminer, R. (2002). Maltreatment and Developmental Disabilities in Children. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 14(4), 371-386.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.