دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

نقد سه‌سطحی سیاست جنایی ایران در قبال فرزندکشی (از چالش تقنینی ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی تا خلأهای ساختاری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرقدس، ایران
2 دانشگاه شهید بهشتی، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، تهران، ایران
3 گروه حقوق، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران
4 گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
چکیده
فرزندکشی، به‌عنوان شدیدترین جلوه فروپاشی کارکرد حمایتی خانواده، نظام عدالت کیفری و سیاست جنایی هر کشور را با چالشی جدی مواجه می‌سازد. در نظام حقوقی ایران، ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲) که با استناد به قاعده فقهی «لایقاد الوالد بولده» پدر را از قصاص در قتل عمدی فرزند معاف می‌داند، مهم‌ترین چالش تقنینی در مواجهه با این پدیده به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر چارچوب نظری «سیاست جنایی سه‌سطحی» (تقنینی، قضایی و ساختاری) و «مدل تعاملی سه‌سطحی» (عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی-فرهنگی)، به نقد نظام‌مند سیاست جنایی ایران در قبال فرزندکشی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش که از طریق تحلیل اسنادی قوانین، رویه‌های قضایی قابل دسترس (شامل هشت پرونده شاخص و داده‌های آماری) به دست آمده است، نشان می‌دهد سیاست جنایی ایران در سه سطح با نارسایی‌های بنیادین مواجه است: اول، در سطح تقنینی، ماده ۳۰۱ به دلیل عدم تناسب جرم و کیفر، بازدارندگی ناکافی و ناسازگاری با استانداردهای بین‌المللی حمایت از کودکان، فاقد کارآمدی لازم است؛ دوم، در سطح قضایی، فقدان رویه واحد و اعمال حداقل مجازات‌ها به نابرابری احکام انجامیده است (از ۸ سال حبس تا ۱۰ سال حبس در پرونده‌های مشابه)؛ و سوم، در سطح ساختاری، سیاست جنایی ایران عمدتاً واکنشی و کیفرمحور باقی مانده و از اقدامات پیشگیرانه غفلت کرده است. تحلیل عمیق‌تر، وجود یک «پارادوکس ساختاری» را نشان می‌دهد: گفتمان جهانی «الغای اعدام» و گفتمان داخلی «نقد معافیت پدر»، در دو سطح متفاوت عمل می‌کنند و به یک سیاست جنایی دوگانه می‌انجامند. در نهایت، الگوی اصلاحی پیشنهادی این مقاله، به عنوان بسته‌ای جامع برای تقویت حمایت کیفری از کودکان، بر الگوی پنج‌لایه (پیشگیری اولیه، کشف و گزارش، تعقیب و کیفر، حمایت از بزه‌دیده و پایش و ارزیابی) و نهاد هماهنگ‌کننده «ناوران کودک» استوار است. نوآوری مقاله در عملیاتی‌ساختن رویکرد سیاست جنایی سه‌سطحی، تلفیق آن با مدل تعاملی سه‌سطحی جرم‌شناختی، و ارائه الگوی بومی‌سازی‌شده با تکیه بر تجربه کویت و سایر نظام‌های حقوقی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) منابع فارسی

کتب
1.      قرآن کریم.
2.      قانون آیین دادرسی کیفری. (۱۳۹۲).
3.      قانون حمایت از اطفال و نوجوانان. (۱۳۹۹).
4.      قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت. (۱۴۰۰).
5.      قانون مجازات اسلامی. (۱۳۹۲).
6.      قانون مجازات اسلامی (تعزیرات).
7.      جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۸۸). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلدهای ۲ و ۴). تهران: گنج دانش.
8.      صادقی، محمدهادی. (۱۳۸۹). حقوق جزای اختصاصی: جرایم علیه اشخاص (جلد ۱). تهران: میزان.
9.      صانعی، یوسف. (۱۳۸۷). مجمع المسائل استفتائات (جلد ۳). قم: نشر میزان تمار.
10.    فیروزبخت، مهرداد. (۱۳۹۹). کودک‌آزاری و غفلت عاطفی: ریشه‌ها، پیامدها و راهکارها. تهران: نشر میزان.
11.    کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۸۸). الکافی (جلد ۵). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
12.    مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۶). استفتائات جدید (جلد ۴). قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
13.    منتظری، حسینعلی. (۱۴۲۷ق). دراسات فی ولایة الفقیه (جلد ۱). قم: نشر سرایی.
14.    میرمحمدصادقی، حسین. (۱۳۸۹). حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان.
مقالات علمی
15.    آقابابایی بنی، اسماعیل. (۱۴۰3). واکاوی فقهی-حقوقی صدور جواز سقط جنین؛ تحلیل ماده ۵۶ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت. پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، دوره 12، شماره 3، 101-121
16.    احمدی، احمد و ضیا، راشین. (۱۳۹۹). بررسی فقهی و حقوقی فرزندکشی با نگاهی به آموزه‌های قرآنی. مطالعات قرآنی (علوم قرآن و حدیث)، ۱۱(۴۲)، ۳۷۵-۴۰۰.
17.    احمدی، میثم؛ احمدی، ابوذر و مرزیه، زهرا. (۱۴۰۱). تسری حکم عدم قصاص پدر در قتل فرزند به جد پدری در بوته نقد. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی با محوریت آسیب‌های اجتماعی، ۲۳۰۹-۲۳۲۶.
18.    اسحاقی، محمد. (۱۳۸۸). مجازات فرزندکشی از دیدگاه قرآن. پژوهش دینی، (۱۸)، ۳۳-۵۰.
19.    پاک‌نژاد، علیرضا. (۱۴۰۰). نقد مجازات قتل فرزند توسط پدر در قانون ایران. تحقیقات نوین میان‌رشته‌ای حقوق، ۱(۳)، ۷۵-۸۷.
20.    چراغی کوتینانی، اسماعیل و سقای بی‌ریا، محمدجواد. (۱۴۰۴). بررسی انتقادی انگیزه‌های فرزندکشی جاهلی و سقط جنین مدرن بر پایه آیات قرآن و روایات. معرفت فرهنگی اجتماعی، ۱۶(۴)، ۹۵-۱۱۴.
21.    حاصلی، آرزو؛ رهنجات، نسرین و رسوال، دارا. (۱۴۰۳). دلایل سقط جنین ناایمن در ایران پس از تغییرات سیاست‌های تشویق فرزندآوری: یک مطالعه کیفی. مجله تخصصی بین‌المللی سلامت باروری، ۲۱، ۱۸۲.
22.    حیدری پیدنی، شهرام. (۱۴۰۰). چالش‌ها و رویکردهای ق.م.ا در مورد قتل فرزند دختر توسط پدر. علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، ۲(۱)، ۶۲۶-۶۳۵.
23.    رادمان، امین؛ منتظری، محمدمهدی؛ پورقاسمی، رضا و مریدپور، سپهر. (۱۴۰۴). تحلیل فقهی و کیفری امکان قصاص پدر در فرزندکشی با استناد به اصل مصلحت عمومی و تأثیر آن بر بازدارندگی در حقوق کیفری ایران. مطالعات حقوق و علوم قضایی، ۲(۴)، ۲۰۰-۲۲۵.
24.    رهنما، لیلا. (۱۴۰۳). بازنمایی رسانه‌ای فرزندکشی توسط پدر و مطالبه‌گری در زمینه ضرورت بازنگری حکم قانونی، مجله پژوهش‌های حقوقی، 23، 58، 405.
25.    ساکت، محمدحسین. (۱۴۰۴). نگاهی نو به کیفری کهن: تعزیر. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، ۲(۳)، ۲۶۳-۲۷۶. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.720962
26.    شفیق اسکی، محمد و گودرزوند چگینی، محبوبه. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی انتفای ابوت در ثبوت قصاص از دیدگاه فقهای امامیه و عامه. مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، ۴(۴)، ۱-۱۰.
27.    صبوری‌پور، مهدی و حقی‌بین، فائزه. (۱۴۰۰). نوآوری‌ها و چالش‌های قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در پیشگیری از کودک‌آزاری. پژوهش‌های حقوقی، ۲۰(۵۴)، ۱-۹.
28.    گلدوزیان، حسین. (۱۴۰۴). کشف سوء استفاده جنسی از طریق کنشگر کردن افراد جامعه. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، ۲(۴)، ۴۳۲. https://doi.org/10.22034/jclc.2025.2051662.1156
29.    عبدی، ابوذر و صلح‌پی، محمدعلی. (۱۴۰۳). حقوق کودکان از منظر اسناد مرتبط با حقوق بشردوستانه بین‌المللی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، ۱(۲)، ۳۳۷-۳۶۹. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.2042429.1113
30.    غنی‌زاده، مهدیه و جباری، مصطفی. (۱۴۰۴). تأملی در معافیت پدر از قصاص فرزندکشی بر مبانی نگاه انسان معاصر به جایگاه فرزند و حقوق او. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۵۸(۱)، ۱-۶۲.
31.    فرداد، طوبی. (۱۴۰۲). فرزندکشی قبل از اسلام در جزیرة العرب از منظر قرآن و متون تاریخی. حبل المتین، ۱۱(۴۲ و ۴۳)، ۲۵-۵۰.
32.    قادری چرمهینی، فاطمه؛ هادیان، مهدی و هادیان، حامد. (۱۳۹۶). تأملی در باب مجازات پدر و مادر در قتل فرزند از منظر فقهی-حقوقی. کنفرانس سالانه پژوهش های حقوقی و قضای، 1، 6.
33.    کفائی جلال‌زاده، المیرا سادات. (۱۴۰۱). مطالعه فرزندکشی در حقوق کیفری انگلستان. علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، ۶(۲)، ۲۰۹-۲۲۳.
34.    کوشا، جعفر و رجب‌زاده، جواد. (۱۴۰۴). ویژگی‌های سیاست جنایی مطلوب در نظام اداری. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضائی، ۳۰(۱۱۰)، ۱-۲۸.
35.    کوشا، جعفر؛ چاووشی، محمدصادق و مهدوی ثابت، محمدعلی. (۱۴۰۴). نقش آموزه‌های فقهی، حقوقی و جرم‌شناختی در تضمین حق حیات. فصلنامه پژوهش‌های جرم‌شناسی کاربردی، ۳(۷)، ۱-۲۶.
36.    کیومرثی، هانیه؛ محسنی، رضاعلی و نجفی توانا، علی. (۱۴۰۰). رویکرد جامعه‌شناسی کیفری به پدیده فرزندکشی. کارآگاه، ۱۵(۵۷)، ۱۱۳-۱۲۷.
37.    مرادزاده، احسان؛ گلی شیردار، محمدحسن و نقیبی، سیدابوالقاسم. (۱۳۹۹). مطالعه تطبیقی مجازات فرزندکشی در فقه اسلامی. مبانی فقهی حقوق اسلامی، ۱۳(۲۶)، ۱۹۵-۲۱۸.
38.    نورالدینی، حسین و پاوند، محمدحسین. (۱۴۰۴). جرم‌شناسی فرهنگی فرزندکشی از دیدگاه فقه مذاهب خمسه و حقوق کیفری ایران. مطالعات فقه و حقوق فرهنگی، ۲(۱)، ۲۶۴-۲۸۲.
39.    وجدانی فخر، طلیعه و الهی‌منش، محمدرضا. (۱۴۰۱). قصاص در جنایات: نمونه موردی ماده ۳۰۱ ق.م.ا. مجله حقوقی دادگستری، ۸۶(۱۱۸)، ۱-۱۰.
پایان‌نامه کارشناسی ارشد
40.    صیاد، سهیلا. (۱۳۹۴). بزه‌دیدگی کودکان از منظر جرم‌شناسی و حقوق جزا (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
 
ب) منابع انگلیسی و بین‌المللی
41.    Aksu, Z. S. (2025). A comparison of the regulation of the crime of killing a newborn in the old and new Turkish Penal Codes and the Italian Penal Code. Iura & Legal Systems, XII(2025/1), C(7), 97–107.
42.    Alkhawari, M., Ali, K., Al-Abdul Razzaq, F., Saleheen, H. N., Almuneef, M., & Al-Eissa, M. A. (2020). Multidimensional model to assess the readiness of Kuwait to implement evidence-based child maltreatment prevention programs at a national level. Public Health, 181, 182–188. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2020.01.005
43.    Altafim, E. R. P., Magalhães, C., & Linhares, M. B. M. (2024). Prevention of child maltreatment: Integrative review of findings from an evidence-based parenting program. Trauma, Violence, & Abuse, 25(3), 1938–1953. https://doi.org/10.1177/15248380231201811
44.    Bekaert, S., Paavilainen, E., Schecke, H., Baldacchino, A., Jouet, E., Zabłocka-Żytka, L., ... & Appleton, J. V. (2021). Family members' perspectives of child protection services, a metasynthesis of the literature. Children and Youth Services Review, 128, 106094. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2021.106094
45.    Cambridge Pro-Bono Project. (2024). An update on the law of infanticide: A review of cases over the past 20 years. Doughty Street Chambers.
46.    Convention on the Rights of the Child. (1989). United Nations General Assembly.
47.    French Penal Code, Article 221-4 (Murder of a minor under 15). (1994). Legifrance.
48.    Infanticide Act 1938 (1 & 2 Geo. 6 c. 36). (1938). UK Parliament.
49.    Kumpfer, K. L., Alvarado, R., Smith, P., & Bellamy, N. (2002). Cultural sensitivity and adaptation in family-based prevention interventions. Prevention Science, 3(3), 241–246. https://doi.org/10.1023/A:1019902902119
50.    Resnick, P. J. (1969). Child murder by parents: A psychiatric review of filicide. American Journal of Psychiatry, 126(3), 325–334. https://doi.org/10.1176/ajp.126.3.325
51.    Swiss Criminal Code (SR 311.0), Art. 116 (Infanticide). (1937). Federal Assembly of the Swiss Confederation.
52.    Texas Penal Code, Title 5, Chapter 19, § 19.03 (Capital murder; victim under 10). (2023). Texas Legislature.
53.    Turkish Penal Code No. 5237. (2005). Official Gazette of Turkey, Art. 82(1) (d), (e).
ج) منابع عربی
54.    وزارة العدل الکویتیة. (2025، 27 مارس). إلغاء نص المادة 153 من قانون الجزاء.
55.    دولة الکویت. (2025، 18 مایو). مرسوم بقانون رقم 70 لسنة 2025 بإلغاء نص المادتین (159) و(182) من قانون الجزاء الصادر بالقانون رقم (16) لسنة 1960.
وکالة الأنباء الکویتیة (کونا). (2025، 18 مایو). صدور مرسوم بقانون بإلغاء نص المادتین 159 و182 من قانون الجزاء.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.