دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

مجازات، انضباط و نمایش در فضای مجازی با درنگی بر نظریه‌های میشل فوکو و اِروینگ گافمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد
10.22034/jclc.2026.2081330.1304
چکیده
این مقاله با بازخوانی نظریه‌های میشل فوکو و اروینگ گافمن، به تحلیل اشکال نوین نظم کیفری در فضای مجازی می‌پردازد. استدلال اصلی آن است که این فضا با تکیه بر سازِکارهای نظارتی نامرئی و نمایشی، صورتی مدرن و گسترده از نظم‌دهی اجتماعی را تولید کرده است. این نظم هم تداوم و هم تحول منطق‌های کلاسیک قدرت را نشان می‌دهد. از چشم‌انداز فوکویی، فضای مجازی به یک سراسربین الگوریتمی تمام‌عیار تبدیل شده است که در آن، قدرت نه از طریق زور فیزیکی، بلکه از طریق نظارت دائمی، رتبه‌بندی، جمع‌آوری داده و مجازات‌های نرمی مانند محدودسازی دسترسی یا حذف از نتایج جستجو اعمال می‌شود. این بند و بست‌ها، شهروندان دیجیتال را به سوی خودانضباطی و همنوایی سوق می‌دهند. از سوی دیگر، با استفاده از چهارچوب نظری گافمن، فضای مجازی به یک صحنه‌ی نمایش خودِ فرد در تئاتر اجتماعی هستند و او را از مشارکت در تعاملات مجازی محروم می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهند این دو منطق یعنی قدرت انضباطیِ نامرئی (فوکو) و مجازات نمایشی (گافمن)، درهم‌تنیده شده و اشکال پیچیده‌ای از کنترل اجتماعی را در عصر دیجیتال پدید می‌آورند. افزون بر این، مقاله نشان می‌دهد که این فرآیندها در خدمت منطق سرمایه‌داری نظارتی قرار گرفته‌اند. بنابراین، جامعه‌شناسی مجازات باید این پیوند نوین بین فناوری، نظارت، نمایش و سودآوری را به‌عنوان قلمرویی اساسی برای بازتعریف رابطه‌ی قدرت، مقاومت و شهروندی در قرن بیست و یکم مورد توجه جدی قرار دهد.

افزون بر این، مقاله نشان می‌دهد که این فرآیندها در خدمت منطق سرمایه‌داری نظارتی قرار گرفته‌اند. بنابراین، جامعه‌شناسی مجازات باید این پیوند نوین بین فناوری، نظارت، نمایش و سودآوری را به‌عنوان قلمرویی اساسی برای بازتعریف رابطه‌ی قدرت، مقاومت و شهروندی در قرن بیست و یکم مورد توجه جدی قرار دهد.

بنابراین، جامعه‌شناسی مجازات باید این پیوند نوین بین فناوری، نظارت، نمایش و سودآوری را به‌عنوان قلمرویی اساسی برای بازتعریف رابطه‌ی قدرت، مقاومت و شهروندی در قرن بیست و یکم مورد توجه جدی قرار دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) فارسی  
1. خوبیاری، حامد (1403). مطالعه تطبیقی و انتقادی حق بر فراموش شدن در پرتو اسناد بین‌المللی و حقوق ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۷ (۲۳). ۱۲۵_۱۵۲. DOI:10.22034/law.2024.2028152.1335
2. فوکو، میشل (۱۹۷۷). مراقبت و تنبیه: تولد زندان. ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده (۱۴۰۱). تهران: نشر نی. 
3. گافمن، اروینگ (۱۹۵۹). نمود خود در زندگی روزمره. ترجمه مسعود کیانپور (۱۴۰۰). تهران: نشر مرکز.
4. گافمن، اروینگ (۱۹۶۳). داغ‌ننگ: چاره‌اندیشی برای هویت ضایع‌شده. ترجمه مسعود کیانپور (۱۴۰۰). تهران: نشر مرکز.
5. هابرماس، یورگن (۱۹۶۲). دگرگونی ساختاری حوزه‌ی عمومی‌. ترجمه جمال محمدی (۱۴۰۲). تهران: نشر افکار.
6. هابرماس، یورگن (۱۹۸۱). نظریه‌ی کنش ارتباطی. ترجمه کمال پولادی (۱۴۰۴). تهران: نشر مرکز.
ب) غیرفارسی
7. Arendt, H. (1992). Lectures on Kant's Political Philosophy. Chicago: University of Chicago Press.
8. Bauman, Z. (1989). Modernity and the Holocaust. London: Polity Press.
9. Brunon-Ernst, A. (2012). Beyond Foucault: New Perspectives on Bentham's Panopticon. London: Routledge.
10. Deleuze, G. (1992). Postscript on the societies of control. 59. 3–7.
11. Festinger, L., Pepitone, A. & Newcomb, T. (1952). Some consequences of deindividuation in a group. Abnorm Psychol, 47 (2), 382_389.
12. Garland, D. (1990). Punishment and Modern Society; A Study in Social Theory. Chicago: Chicago University Press.
13. Garland, D. (1991). Sociological Perspective on Punishment. Crime and Justice, 14, 115-165.
14. Gillespie, T. (2018). Custodians of the Internet: Platforms, Content Moderation, and the Hidden Decisions That Shape Social Media. New Haven: Yale University Press.
15. Lyon, D. (2015). Surveillance After Snowden. Cambridge: Polity Press.
16. Mouffe, C. (2005). On the Political. London: Routledge.
17. Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. London: Penguin Press.
18. Newman, J. M. (2026). Attention Capitalism: The Law and Political Economy of Attention Markets. Stanford Law Review, 78 (2), 415_476.
19. Suler, J. (2004). The Online Disinhibition Effect. Cyber Psychology & Behavior, 7(3), 321-326.
20. Trottier, D. (2017). Digital Vigilantism as Weaponisation of Visibility. Philosophy & Technology, 30 (1), 55–72.
21. Tufekci, Z. (2015). Algorithmic Harms beyond Facebook and Google: Emergent Challenges of Computational Agency. Colorado Technology Law Journal, 13, 203-218.
22. Virilio, P. (2006). Speed and politics. Massachusetts: MIT Press.
23. Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.Top of Form Bottom of FormTop of Form