دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

ساز و کار اجرایی نحوه اطمینان از عدم شناسایی مرتکب جرم در پرداخت دیه از بیت المال (با تأکید بر رویه قضایی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی مظفری اناری 1
حمید بهره مند 2
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/jclc.2026.2073345.1261
چکیده
در قانون مجازات اسلامی در مواردی که مرتکب شناسایی نشود، پرداخت دیه با بیت‌المال است. استثنایی بودن پرداخت دیه از بیت المال و رعایت مصالح عمومی ایجاب می‌کند تا پس از اطمینان از عدم شناسایی مرتکب، نوبت به محکومیت بیت المال برسد که این رویکرد هم در راستای حقوق بزه‌دیدگان بوده و هم از تضییع حقوق بیت‌المال جلوگیری می‌نماید. ملاحظه رویه قضایی نشان می‌دهد در مواردی بدون سپری شدن مدت زمان متعارف جهت تحقیقات مکفی قضایی، حکم به محکومیت بیت‌المال داده شده است؛ حال آنکه امکان بررسی بیشتر می‌توانست منجر به شناسایی مرتکب گردد. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه و با چه ملاکی می‌توان در صدور آرای قضایی محکومیت بیت‌المال، به عدم شناسایی مرتکب اطمینان نسبی حاصل نمود. فرضیه این است که در این گونه مواقع بهره‌گیری از ملاک رتبه‌بندی زمانی مبتنی بر میزان دیات راهگشاست؛ به تعبیر بهتر با در نظر گرفتن شاخص میزان دیات مندرج در گواهی پزشکی قانونی و با یک نظام رتبه‌بندی دقیق بر مبنای اقل و اکثر می‌توان مقررات ماده ۸۵ قانون آیین دادرسی کیفری را مورد حکم قرار داد. در این پژوهش که با روش توصیفی، تحلیلی و بهره‌گیری از آرای مراجع قضایی نگارش یافته است، هدف تدوین راهکاری مقبول و مستند جهت برون‌رفت از تضاد رویه در محاکم سراسر کشور است. انتظار می‌رود با بهره‌گیری از ایده این پژوهش، ماده 85 قانون آیین دادرسی کیفری اصلاح شده و یا در قالب صدور بخشنامه و یا دستورالعمل قضایی ضابطه مند گردد.



Under the Islamic Penal Code, in cases where the offender remains unidentified, the payment of diyah (blood money) is borne by the public treasury. Given the exceptional nature of this rule and the necessity of safeguarding public interests, liability should be assigned to the public treasury only after ensuring the impossibility of identifying the offender. This approach both secures the rights of victims and prevents undue depletion of public funds. Judicial practice, however, demonstrates that in certain instances, courts have ordered payment from the treasury without allowing sufficient time for thorough judicial investigation—whereas extended inquiry might have led to the identification of the offender. The central question of this study is how, and by what criteria, courts can attain relative certainty regarding the non-identification of the offender prior to imposing liability on the public treasury? The hypothesis suggests that adopting a time-ranking criterion based on the degree of diyah claims offers a viable solution. More precisely, by considering the medical forensic certificate and establishing a systematic ranking from minimal to maximal damages, Article 85 of the Criminal Procedure Code can be more effectively applied. Employing a descriptive-analytical method and examining relevant judicial rulings, this study aims to propose a well-documented framework to resolve inconsistencies in judicial practice across the country. It is anticipated that the proposed approach will contribute to the amendment of Article 85 of the Criminal Procedure Code or, alternatively, to the issuance of a binding directive or judicial guideline.
کلیدواژه‌ها
بیت‌المال
پرداخت دیه
مرتکب ناشناس
رتبه‌بندی زمانی
تحقیقات قضایی

موضوعات

الف-منابع فارسی
قرآن کریم(1383). ترجمه انصاریان، حسین. چاپ اول. تهران: سازمان دارالقرآن کریم، نشر تلاوت
آقا مهدوی، اصغر(1394). نگاهی دیگر به قاعده لا ضرر. دو فصلنامه علمی-تخصصی پژوهشنامه فقهی 3(6): 141-123
الهام، غلامحسین و برهانی، محسن(1398). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. جلد دوم. چاپ پنجم. تهران: نشر میزان
بای، حسینعلی(1399). تحلیل مسئولیت بیت المال در پرداخت دیه بر اساس قاعده هزینه فایده. فصلنامه علمی پژوهشی حقوق اسلامی 17(67): 57-31
رسولخانی، حامد و حاجی ده‌آبادی، محمدعلی(1403). حقوق بزه‌دیده در فرایند اجرای احکام کیفری با تکیه بر قانون آیین دادرسی کیفری و آیین‌نامه نحوه اجرای احکام. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی1(1): 197-167 10.22034/jclc.2024.718660 doi:
سایبانی علیرضا و ساجدی، احمد(1396). دولت رفاه و پیشگیری از وقوع جرم. ماهنامه پژوهش ملل2(17): 161-149
صابری تولایی، علی(1392). توجیه مجازات از رویکردهای محض تا رویکرد بینابین. رساله دکترا. تهران: دانشگاه تهران
عشوری، مریم و خوشناموند، محسن(1395). قصاص نفس در اسلام و ابعاد تربیتی آن. فصلنامه معرفت 25(228): 51-43
علیوردی نیا، اکبر(1393). مدیریت پیشگیری از جرم در ایران، فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان2(8): 58-37
فولادیان، مجید، فاطمی امین، زینب و غفاری‌زاده، محمد(1387). مبانی تئوریک دولت رفاه از دیدگاه پوپر (بررسی بنیان‌های فلسفی و نحوه شکل‌گیری و عملکرد دولت رفاه از دیدگاه پوپر). مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد5(1): 160-141
نوری، سید فاضل و آقایی، نسترن(1402). بازشناسی الگوی ارتباطی قاضی و ضابط قضایی در نظام رسیدگی کیفری. فصلنامه علمی تخصصی دانشنامه‌های حقوقی6(18): 142-166
وکیلی، مصطفی و شیخ الاسلامی، عباس(1403). مبانی جبران ضرر و زیان ناشی از جرم در نظام دادرسی ایران و انگلستان(چالش‌ها و راهکارها). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی2(1): 413-363 doi: 10.22034/jclc.2024.718657
 
ب-منابع عربی
ابن بابویه، محمد بن علی(1404ق). من لایحضره الفقیه. جلد چهارم. چاپ دوم. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی  
الحر العاملی، محمد بن حسن(1416ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. جلد نوزدهم. باب چهل و چهارم. چاپ سوم. قم: نشر موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث
انصاری، مرتضی(1396ق). المکاسب. تحقیق و تعلیق محمد کلانتر. جلد هفتم. چاپ اول. قم: موسسه دارالکتاب للطباعه و النشر
انصاری، مرتضی(1424ق). فرائد الاصول. جلد دوم. چاپ چهارم. قم: مجمع الفکر الاسلامی
خویی، ابوالقاسم(1396ق). مبانی تکمله المنهاج. جلد دوم. چاپ دوم. قم: المطبعه العلمیه
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن(1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیه. جلد هفتم. چاپ اول. قم: مکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن(1407ق). تهذیب الاحکام. جلد دهم. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیه
عروجانی، مصطفی(1406ق). النظریه العامه للقانون. مصر: دار المنار
علامه حلی، حسن بن یوسف(1413ق). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. جلد نهم. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی 
کاشف الغطاء، محمدحسین بن علی(1359ق). تحریرالمجله. جلد اول. چاپ اول. نجف اشرف: المکتب المرتضویه
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق(1367ق). الفروع من الکافی. جلد هفتم. چاپ سوم. تهران: نشر دارالکتب الاسلامیه
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق(1407ق). الکافی. جلد هفتم. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الاسلامیه
محسنی، محمد آصف(1429ق). حدود الشریعه. جلد دوم. چاپ اول. قم: بوستان کتاب قم
محقق حلی، جعفر بن حسن(1403ق). شرایع الاسلام. جلد چهارم. چاپ اول. قم: موسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث
موسوی الخمینی، سید روح الله(1426ق). تحریر الوسیله. چاپ دوم. تهران: مطبعه موسسه العروج
نجفی، محمد حسن(1403ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. جلد چهل و دوم. چاپ هفتم. بیروت: دار الإحیاء التراث العربی
 
ب-منابع انگلیسی
Contino Michael D and Kuersten, Andreas (2023). The Federal Tort Claims Act (FTCA): A legal overview, Congressional Research Service, Report R45732.
Criminal Injuries Compensation Authority. (2012). Criminal injuries compensation scheme 2012: Guidance notes (CICA Publication). UK Government:  https://www.gov.uk/government/publications/criminal-injuries-compensation-scheme-2012
Dünkel, Frieder (1985). Victim compensation and offender restitution in the Federal Republic of Germany: A Western-European comparative perspective. International Journal of Comparative and Applied Criminal Justice 9(1): 89–110.
Lecocq, Gauthier (2021). La Commission d’Indemnisation des Victimes d’Infractions (CIVI). Village‑Justice. https://www.village-justice.com/articles/commission-indemnisation-des-victimes-infractions-civi%2C40938.html
Miers, David (2014). Offender and state compensation for victims of crime: Two decades of development and change. International Review of Victimology 20(1): 145-168
Miers, David (2019). Victims, Criminal Justice and State Compensation. Societies 9(2): 1-13
Ministry of Justice (2012d). The Criminal Injuries Compensation Scheme. London: Ministry of Justice
 
Rejda, George and Meurer, Emil M.(1975) .An Analysis of State Crime Compensation Plans, Journal of Risk and Insurance 42: 599-614 
 
Von Hirsch, Andrew(1992). Proportionality in the Philosophy of Punishment, Crime and Justice. Vol. 16. Chicago: University of Chicago Press
دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 اردیبهشت 1405