دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحدید حقوق دفاعی متهم در تعقیب و دادرسی کیفری ایران و اسناد بین المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق،دانشکده حقوق ، الهیات و علوم سیاسی ،دانشگاه آزاد اسلامی یاسوج، یاسوج، ایران
2 استادیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی،گروه حقوق،دانشکده حقوق ، الهیات و علوم سیاسی ،دانشگاه آزاد اسلامی یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده
حقوق دفاعی متهم از ارکان اساسی دادرسی عادلانه به‌شمار می‌آید و تضمین‌کننده توازن میان اقتدار حاکمیت در تعقیب جرم و صیانت از آزادی‌های فردی است. مبنای این حقوق در نظام حقوقی ایران در اصول قانون اساسی و مواد قانون آیین دادرسی کیفری به‌ویژه ماده ۱۹۰ آن دیده می‌شود و در اسناد بین‌المللی مانند میثاق حقوق مدنی و سیاسی ۱۹۶۶ نیز مورد تأکید قرار گرفته است. رعایت این حقوق نه تنها از تضییع احتمالی آزادی‌های فرد جلوگیری می‌کند بلکه موجب ارتقای اعتماد عمومی به نظام عدالت کیفری می‌گردد.وظیفة قانون‌گذار در هر جامعه‌ای مهیاکردن امکانات و تمهیدات طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حقوقی به‌طور یکسان برای همة افراد است؛ تا بتوان گفت هیچ تبعیضی بین افراد وجود ندارد. در این راستا اعطای حقوق دفاعی متهم، می‌تواند تضمین‌کننده و تأمین‌کننده تساوی حقوق طرفین دعوی کیفری باشد. مسئله اصل برابری سلاح‌ها موضوعی است که در آیین دادرسی کیفری و در قبال متهم، نمود خاصی دارد به‌طوری‌که وجود چنین اصلی موجب می‌شود که متهم در برابر دادستان که از همه امکانات حقوقی برای ایراد اتهام و تحمیل آن بر متهم برخوردار است و حقوق وی با تحدید کمتری مواجه شود؛ لذا قانون گذار و محاکم قضایی باید تدابیر لازم جهت رعایت حقوق متهم و جلوگیری از تحدید آن را فراهم نماید و امکانات لازم در اختیار متهم بگذارد تا بتواند در صورت بی‌گناهی از اتهامات ناروا تبرئه شود. نتایج حاصل از پژوهش نشان دادکه حقوق دفاعی متهم از فربه‌ترین مباحث حقوق بشر است و در اسناد حقوق بشری متعدد بدان توجه جدی شده است؛ به‌طوری‌که تحدید حقوق دفاعی متهم را با ضمانت اجراهایی مواجه می‌دانند؛ موضوعی که تا حدودی در قانون آیین دادرسی کیفری 1392 در راستای کاهش تحدید حقوق دفاعی متهم نسبت به آن کوتاهی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای – اسنادی مورد نگارش قرارگرفته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1. منابع فارسی
الف) کتب
اردبیلی، محمدعلی. (1393). نگهداری تحت نظر، علوم جنایی (مجموعه مقالات)، تهران: نشر سمت
آشوری، محمد. (1396). عدالت کیفری؛ چاپ اول، تهران: انتشارات کتابخانه گنج دانش
آشوری، محمد. (1399) کیفری، مجموعه مقالات، چاپ اول، تهران: کتابخانه گنج دانش
آقایی جنت‌مکان، حسین. (1396). حقوق دادرسی عادلانه و منصفانه (دادگرانه) با تأکید بر قانون آیین دادرسی کیفری ایران، تهران: نشر جنگل
پیوندی، غلامرضا. (1388). جرم سیاسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
رنجبر، حسین. (1401). بایسته‌های بنیادین دادرسی منصفانه در مراحل آیین دادرسی کیفری، در حقوق کیفری پویا (مجموعه مقاله‌ها در پاسداشت استاد دکتر محمدعلی اردبیلی) به کوشش نسرین مهرا و امیر حسن نیازپور، چاپ اول، تهران: نشر میزان
فضاثلی، مصطفی. (1394). دادرسی عادلانه محاکمات کیفری بین‌المللی، چاپ سوم، تهران: انتشارات شهر دانش
گلدینگ، مارتین پی.(1381). مفهوم حق از؛ درآمدی تاریخی. مترجم راسخ، محمد، تهران: انتشارات طرح نو
لکی، زینب. (1398). مجتمع قضایی ویژه جرایم اقتصادی، دانشنامه علوم جنایی اقتصادی به کوشش امیرحسن نیاز پور، چاپ دوم، تهران: نشر میزان
برابری لاریمی، محمد و سید محمد تقی قبولی درافشان. (1382). مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال دوم، شماره 2
ب) مقالات
امیری، میلاد. (1404). «فقد توافق میان دادستان و بازپرس در جهت صدور قرار منع تعقیب»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره 2، شماره 4 doi:  10.22034/jclc.2025.2052958.1167
بابا خانی، عرفان، رستمی، هادی. (1401). «رسیدگی افتراقی به جرایم اقتصادی در حقوق ایران و فرانسه»، فصلنامه پژوهش حقوق اسلام و غرب، دوره 9، شماره 31
پرویزی فرد، آیت‌الله. (1391). «دستگیری متهم بدون دستور قضائی بامطالعه تطبیقی در حقوق ایران و انگلیس»، مجله حقوق دانشگاه تهران، دورە 42، شماره 2
توجهی، عبدالعلی و دهقانی، علی. (1392). «در جدال امنیت گرایی و دادرسی منصفانه»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره، ۱ شماره 3
حیدری، الهام و محمدجواد فتحی. (1393). «گسترۀ اصل آزادی تحصیل دلیل در دادرسی کیفری ایران و انگلستان»، شیراز: مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، دورۀ ششم، شماره دوم
ساقیان، محمدمهدی. (1385). «اصل برابری سلاح‌ها در فرایند کیفری (با تکیه‌بر حقوق فرانسه و ایران)»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 56 و 57
ساقیان، محمدمهدی.(1393).«تحولاتِ حق متهم برداشتن وکیل در مرحله تحتِ نظر در حقوق فرانسه و ایران»،فصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره1، شماره 1
نجفی توانا، علی و سید محمد سعادت مهر. (1394). «بازجویی: شیوه‌ها و بایسته‌ها»، مجله کارآگاه، شماره 33
موسوی، علیرضا و مسعود قاسمی. (1399). «بررسی چالش‌های اخلاقی حق سکوت متهم در نظام حقوقی ایران»، مجله پژوهش‌های اخلاقی، شماره 4
غلامی زرینی، محسن، غلامی، حسین. (1390). «حقوق شهروندی در فرآیند عدالت کیفری ایران»، فصلنامه دانش انتظامی، دوره، ۱۳ شماره 3
فرجی ها، محمد و جمشید غلاملو. (1395). تحلیل فرایندهای تحصیل اقرار نادرست در مرحله تحقیقات پلیسی، پژوهش نامه حقوق کیفری، پلی کپی
فرح‌بخش، مجتبی. (1385). مفهوم و مبانی حقوق دفاعی متهم، مجله حقوقی دادگستری، شماره 56-57
فرهودی نیا، حسن و موسی زاده، مهدی. (1392). «حقوق متهم در دوره تحقیقات مقدماتی در لایحه آئین دادرسی کیفری سال 1390»، در: دایره المعارف علوم جنائی (مجموعه مقاله‌های تازه‌های علوم جنائی)، کتاب دوم، زیر نظر علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: نشر میزان
فتحی، محمد جواد، (1397). جلوه های دادرسی افتراقی قاچاق کالا در پرتو اصول دادرسی منصفانه، مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه تهران، دوره 47، شماره 2
مؤذن زادگان، حسنعلی و بیات، محسن. (1399). نقض حقوق دفاعی متهم در فقد تجدیدنظرخواهی پژوهشی از آراء دادگاه کیفری یک، فصلنامه علمی دیدگاه‌های حقوقی قضایی، دوره 25، شماره 85
مؤذن زادگان، حسنعلی. (1403). نفی آزادی عمل دادستان در نقض اصل برائت برای تعقیب جرائم امنیتی، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره1، شماره 2 doi:  10.22034/jclc.2024.2048777.1135
نورتون، ژوزف جی و شمس، هبا. (1382). قانون پولشویی و تأمین مالی تروریسم: واکنش های پس از 11 سپتامبر برگردان محمد جواد میرفخرایی، مجله حقوقی شماره29
وطنی، امیر، نرگسیان، امیر. (1397). «اصل رسیدگی در مدت معقول در فرآیند کیفری»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوقی قضایی، دوره، ۲۴ ، شماره84
ج) پایان نامه-رساله
رجبی تاج امیر، ابراهیم. (1396). «سازوکارهای رعایت حق سکوت و دسترسی به وکیل در جریان بازجویی ضابطان دادگستری»، رساله دکتری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس
سلیمی، علی. (1400). تطبیق حقوق دفاعی متهم در پرتو حقوق شهروندی در ایران و اسناد بین الملل و اسلام، پایان نامه کارشناسی ارشد، موسسه اموزش عالی رضویه
2. منابع عربی
إبن منظور، محمدبن مکرم. (1405 ه.ق). لسان العرب، جلد دوازدهم، قم: نشر ادب حوزه
طریحی، فخرالدین بن محمد. (1395). مجمع البحرین، جلد ششم، طهران، مکتبه المرتضویه
3. منابع لاتین
Bryan A(2004) Garner; Black's Law Dictionary; Thomson West
Gassin-raymond (2006) Considération sur Le but de la procédure pénale. in mélange en l'honneur de JeanPradel, Ed culjas, septembre