دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

چالش های جزای نقدی نسبی در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران،تهران، ایران (نویسنده مسئول)
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه طلوع مهر، قم، ایران.
چکیده
جزای نقدی نسبی، به‌عنوان یکی از مصادیق نوین و هدف‌محور مجازات‌های مالی، بر مبنای اصل تناسب میان جرم و مجازات و با در نظر گرفتن شرایط مالی و اجتماعی مرتکب طراحی شده و از جمله تدابیر قابل توجه در راستای عدالت‌محوری در پاسخ به بزهکاری مالی در نظام حقوق کیفری ایران به شمار می‌رود. در این نظام، تعیین میزان جزای نقدی نه بر پایه یک عدد ثابت، بلکه با توجه به منفعت حاصل از ارتکاب جرم، میزان خسارات وارده و تمکن مالی مرتکب صورت می‌گیرد. هدف از این سازوکار، جلوگیری از ناکارآمدی مجازات در قبال مجرمانی است که از توان مالی بالا برخوردارند و مجازات‌های مالی ثابت، عملاً تأثیر بازدارنده‌ای بر آن‌ها ندارند. با وجود مزایای نظری فراوان، اجرای این نهاد کیفری در عمل با موانع متعددی همراه است؛ از جمله فقدان ضوابط قانونی مشخص برای تعیین سقف و کف جزا، نبود رویه قضایی منسجم در برخورد با تکرار جرم، تعارض این نهاد با اصل شخصی بودن مجازات‌ها، خطر نابرابری در اجرای عدالت کیفری در صورت نبود ارزیابی دقیق از دارایی‌های مجرم، و تبدیل جزای نقدی به حبس در صورت عجز از پرداخت که می‌تواند روح نهاد را مخدوش سازد.

از منظر مبانی نظری، جزای نقدی نسبی حاصل پیوند دو رویکرد مهم در فلسفه کیفری است: سزاگرایی و فایده‌گرایی. سزاگرایی، با تأکید بر تناسب جرم و کیفر، مشروعیت این نوع مجازات را به جهت تطابق آن با سود حاصل از جرم توجیه می‌کند؛ در حالی‌که فایده‌گرایی، با تکیه بر اصل بازدارندگی، این نهاد را ابزاری مؤثر برای کاهش انگیزه ارتکاب جرائم مالی می‌داند. به‌ویژه در بستر اقتصادی امروز، پیوند میان عدالت کیفری و کارآمدی اقتصادی، ضرورت بهره‌گیری هدفمند از چنین ابزارهایی را برجسته‌تر ساخته است.

مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن بررسی مبانی نظری، نقاط قوت، ضعف‌ها، و چالش‌های عملی جزای نقدی نسبی، بر ضرورت اصلاحات تقنینی، شفاف‌سازی ساختار اجرایی، و تدوین دستورالعمل‌های قضایی منسجم تأکید دارد تا این نهاد بتواند به‌عنوان ابزاری مؤثر، عادلانه و متناسب با واقعیت‌های اقتصادی جامعه ایفای نقش کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدزاده، رسول و تام، مجتبی (1402). آیین کیفردهی، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
اردبیلی، محمدعلی(1393). حقوق جزای عمومی، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
اصحابی، فاطمه؛ حمیداوی، علی و موسی زاده میخوش، رضا (1404). هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایده‌گرایانه، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
باقری، محمود و نصرالهی، علی(1395). کارایی اقتصادی ضمانت اجراهای کیفری قانون بازار اوراق بهادار، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 46 (2): 187-206.
https://jlq.ut.ac.ir/article_58405.html
پرادل، ژان(1391). تاریخ اندیشه های کیفری، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات سمت.
تام، بروکس(1395). مجازات، ترجمه محمدعلی کاظم نظری، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
حیدری، سید مسعود(1395). جزای نقدی در حقوق کیفری ایران مجازات اسلامی مصوب 1392، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه اصفهان.
حیدری، نادر و همکاران(1395). مبانی تکرار و تعدد جرم در جزای نقدی نسبی، فصلنامه فقهی حقوق اسلامی، 15 (29): 1-27.
https://sanad.iau.ir/Journal/jijl/Article/812361
سلطانی، محمدرضا(1397). بررسی جزایی تکرار جرم و روند حرفه ای شدن بزهکار در نظام کنونی ایران، فصلنامه علمی قانون یار، 2 (6): 211-238.
دیوید شیکر(1393). مفهوم و ماهیت مجازات، ترجمه حسین آقایی جنت مکان، چاپ اول، تهران: انتشارات جنگل.
عابدی، احمدرضا(1399). نگرشی کاربردی به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب ۱۳۹۹، چاپ دوم، قم: انتشارات کتاب طه.
فتحی، محمدجواد(1403). واکنش در برابر جرم، مجازات و اقدامات تأمینی و تربیتی، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
فرج‌اللهی، رضا(1398). جرم شناسی و مسئولیت کیفری، چاپ دوم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
کرامتی معز، هادی(1403). جرم شناسی (طرح مباحث نوین در دانش جرم شناسی)، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
مصدق، محمد(1399). شرح قانون مجازات حبس تعزیری، چاپ اول، تهران: انتشارات جنگل.
منصورآبادی، عباس و منصورآبادی، علی(1404). حاکمیت قانون و اصل قانونی بودن حقوق کیفری، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 3 (3): 348-382 doi: 10.22034/jrpl.2025.2055691.1139
میرمحمدصادقی، حسین(1401).  حقوق جزای عمومی3، چاپ اول، تهران: انتشارات دادگستر.
نوری زینال، المیرا (1399). هزینه­های جرم، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
وروایی، اکبر و مرادنژادی، یوسف(1399). رژیم عام تکرار جرم در نظام حقوق کیفری فرانسه  و تطبیق آن با الگوی جرم انگاری مشابه در ایـران، تحقیقات حقوقی بین المللی، 13 (47): 299-232.  https://journals.iau.ir/article_686178.html
نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه  شماره 7/99/۶۹۳ تاریخ 12/06/۱۳۹۹
نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه  شماره 7/99/431 تاریخ 18/04/۱۳۹۹
نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه  شماره 7/99/1258 تاریخ 09/09/۱۳۹۹ .
نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه  شماره 7/99/۶۹۳ تاریخ 12/06/۱۳۹۹.