پاسخ سیاست جنائی ایران در قبال جرایم و انحرافات حوزه­ی تحصیل و آموزش چالش­‌ها و راهکارها

هنری قانع, اسماعیل; دارابی, شهرداد; آهنگران, محمد رسول

doi:10.22034/jclc.2025.2056910.1175

پاسخ سیاست جنائی ایران در قبال جرایم و انحرافات حوزهی تحصیل و آموزش چالش‌ها و راهکارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

اسماعیل هنری قانع ¹

شهرداد دارابی ²

محمد رسول آهنگران ³

¹ دانشجوی دکتری، گروه حقوق جزا جرم شناسی. واحد قم. دانشگاه آزاد اسلامی قم، ایران.

² دانشیار، گروه حقوق جزا جرم شناسی. واحد قم. دانشگاه آزاد اسلامی قم، ایران.

³ استاد گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، پردیس فارابی دانشگاه تهران. قم: ایران.

10.22034/jclc.2025.2056910.1175

چکیده

رفتارهای مجرمانه و زیانبار در حوزه‌ی تحصیل و آموزش که موجب نقض این حق می‌گردد، واکنش سیاست جنائی را ضروری می‌سازد. سوال اصلی در این پژوهش این است که: واکنش سیاست جنائی ایران در قبال جرایم و انحرافات حوزه‌ی تحصیل و آموزش چیست؟ و چالش‌های آن کدام است؟ ما به دنبال پاسخ به این سوال با بهره‌گیری از نظرات اندیشمندان و نویسندگان در منابع کتابخانهای در صدد ارائهی راهکارهایی برای بهبود وضعیت اجرای حق تحصیل در نظام حقوقی ایران هستیم. واکنش سیاست کیفری به نقض حق تحصیل در قالب پاسخهای کیفری و غیرکیفری دستهبندی میگردد. به جهت حاکمیت اصل حداقلی حقوق جزا در سیاست جنائی ایران در این حوزه، دو جرم: ممانعت از تحصیل و نقض حق تحصیل مبتی بر ماده 570 ق.م.ا می‌تواند مبنای پاسخ کیفری قرار بگیرد. مهمتربن پاسخ اداری به این پدیده‌های مجرمانه که قالب ابطال مقررات معارض با حق آموزش و مبتنی بر اصل 30 قانون اساسی و مادهی 12 قانون تشکیلات دیوان عدالت اداری قابل اجرا می‌باشد. بررسی چالش‌های این حوزه عمدتا بیانگر آن است که: ضمانت اجراهای کیفری عمدتا نسبت به افرادی که مانع از تحصیل اطفال و نوجوانان هستند اعمال می‌شود و مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و دولت مطرح نیست. سیاست کیفری حداقلی در این حوزه سبب بیکیفرمانی بسیاری از رفتارهای مجرمانه و منحرفانه شده و حمایت کیفری به شکلی کامل محقق نشده است. ضمانت اجراهای مدنی و اداری در حمایت از حق تحصیل و ابزارهای آن، متکی به قواعد عام مسئولیت مدنی می‌باشد؛ عدم امکان تعیین نوع و میزان زیان وارده، نامشخص بودن عاملان زیان و غیرقابل جبران بودن زیان‌های وارده به سبب نقض حق تحصیل را میتوان به عنوان مهمترین چالش‌ها در حوزه‌ی واکنش غیرکیفری به نقض حق تحصیل دانست. پیشنهاد می‌گردد واکنش به پدیده‌های مجرمانه در حوزهی تحصیل و آموزش در قالب یک دادرسی افتراقی، نسبت به تمامی انواع جرایم و انحرافات جهت بهره‌مندی از آثار مثبت آموزش ساماندهی شود.

کلیدواژه‌ها

حق تحصیل

کیفرگزینی

عدالت ترمیمی

جرم دولتی

موضوعات

سیاست جنایی

اعزازی، محمدرضا، واحدجویباری، احسان، سماواتی، امیر. (1401). نظام کیفرگزینی ایران در رسیدگی به جرایم علیه حقوق و تکالیف خانوادگی. فصلنامه قضاوت، دوره22، شماره 111، صص 52 –
الهام، غلامحسین و دربین، مهدی . (1402). حدود صلاحیت قضات محاکم در مجازات اعمال غیرقانونی مقامات و مأموران حکومتی مستند به مقررۀ خلاف قانون. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی دانشگاه تهران، 53 (4), 1763-1781. doi: 10.22059/jplsq.2021.304286.2462
امامی ، سید حسن (1394) حقوق مدنی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
امین فر، مرتضی (1365) افت تحصیلی یا اتالف در آموزش و پرورش، فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره 7 و 8.
بیگدلی، سعید (۱۳۹۰) مشکلات و خلأهای قانونی نهاد حضانت در نظام حقوقی ایران، مجله فقه و حقوق خانواده ۵۵،
توسلی نایینی، منوچهر و قاسمی، آرین . (1392). ضمانت اجرای کیفری نقض حقوق و آزادی ها در ج.ا.ا : بررسی و نقد ماده 570 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات). حقوق اساسی, 10 (20)، 175-200.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1364) ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
جعفری، اسماعیل؛ حاجی تبار فیروز جائی، حسن و نبی پور، محمد (1401) مبانی و جلوه های، اصل حداقل سازی نظام کیفری در حقوق ایران. ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران،دوره 5، شماره 11، صص 96 –
جوان بخت, محمد و شیخ الاسلامی, عباس . (1403). تجربه محوری در نظام عدالت کیفری: راهکاری برای بهبود اثربخشی سیاست جنایی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 1(1), 7-35. doi: 10.22034/jclc.2024.718657
حاجی ده آبادی، احمد (1385) بایسته های تقنین، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حسینی، محمدسعید و جاوید، محمدجواد (1403). امکان سنجی تعقیب کیفری و حقوقی مقامات حکومتی در نقض حق سلامتی شهروندان (با تاکید بر کروناویروس). فصلنامه تمدن حقوقی، دوره 7 ، شماره 19.
حکمت نیا، محمود و دیگران (1388) فلسفه حقوق خانواده؛ مبانی و منابع، شورای فرهنگی اجتماعی زنان.
خداداد کاشی فرهاد، جاویدی ابراهیم (1391) اثر آموزش بر جنبه‌های مختلف فقر در مناطق شهری و روستایی ایران رفاه اجتماعی، دوره 12، شماره 46، صص 93 –
خواجه نوری, یاسمن و نیازپور, امیرحسن . (1403). کنشگری پیشگیرانه پلیس در «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» 1399. (e720355). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 1(2), e720355 doi: 10.22034/jclc.2025.2048674.1132
دارابی، شهرداد ، (1399). سیاست جنایی ترکیبی ایران در برابر بزهکاری زیست محیطی. آموزه های حقوق کیفری، دوره 17، شماره 37، صص 69 –
درویشی، بابک؛ زینالی، امیرعلی (1393) ماهیت ضمانت اجراهای اداری درنظام حقوقی‌ایران، مجله تحقیقات حقوقی بین المللی، مقاله 2، دوره 7، شماره 25، صفحه 36-74.
رایجیان اصلی، مهرداد (۱۳۹0،) بزهدیده شناسی حمایتی، چاپ دوم، تهران: نشردادگستر.
رحمدل، منصور (1394) تناسب جرم و مجازات، تهران: انتشارات سمت.
رفاعی‌، غزاله‌، (١٣٩٩)، قلمرو نظارت دولت‌ بر حق‌ و تکلیف‌ والدین‌ کودک بر حضانت‌ (نگهداری‌) ، فصلنامه‌ حقوق ملل‌، شماره ٣٩، ص ٥٣٩-٥٨٢.
سیفی قره یتاق، داود، اسلامی نیا، قاسم (1401). قلمرو و مبانی جرم اهمال در حضانت در نظم حقوق کیفری ایران. مطالعات راهبردی زنان، دوره 25، شماره 98. صص 27-60.
شکوهی پویا، مرتضی، مالمیر، محمود، و شادمان فر، محمدرضا. (1399). سیاست جنایی ایران در قبال جرایم کارکنان دولت. کارآگاه،، دوره 13، شماره 52، صص 30 –
ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼﻣﯽ، ﻋﺒﺎس (1380) بررسی تطبیقی سیاست جنایی جمهوری اسلامی ایران و انگلستان در جرایم مطبوعاتی، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
صفایی، سید حسین و ذاکری نیا، حانیه (1394). بررسی تطبیقی شیوه‌های جبران خسارت در مسئولیت مدنی غیر قراردادی. مطالعات حقوق خصوصی، دوره 45، شماره 2، صص 265- 283.
ضیایی چاهگاهی، سیدیاسر ، جمشیدی، علیرضا و آشوری، محمد (1401) افتراقی شدن دادرسی کیفری جرایم اشخاص حقوقی؛ مبانی، ضرورت و ضوابط. مجله حقوقی دادگستری، دوره ی 86، شماره 119، صص 295 –
طبیب زاده، پونه (1401). اثر بخشی آموزه‌های عدالت ترمیمی بر وضعیت بزه‌‌دیدگان در جوامع انتقالی. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضائی، دوره ی 27، شماره 98، صص 83 –
علیشاهی، ابوالفضل، معالی، مهدیه، عباسی اول، بهنام، بهمن پوری (1401) بررسی مبانی فقهی حقوقی لزوم حمایت کیفری از حق تحصیل کودکان، مطالعات فقهی – حقوقی زن و خانواده، سال پنجم، شماره نهم . صص 56 -84.
غفاریان، محمد و ساسانی، ولی . (1397). مطالعه تطبیقی تخلفات کارکنان آموزش و پرورش ایران انگلستان و جمهوری آذربایجان. فصلنامه پژوهش های حقوق تطبیقی عدل و انصاف، دوره 1، شماره 1، صص 46 –
غلامی، نبی اله (1398) پیشگیری از جرایم حکومتی در پرتو مولفه های حکمرانی خوب، رساله دکترا، تهران، دانشگاه علامه طباطبائی.
غلامی، نبیاله . (1401). جرم حکومتی یا جرم دولتی؛ تفاوتی لفظی یا اختلافی مبنایی. پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی، دوره ی 10، شماره ی 19، صص 261 – 237 .
فروتن، رضا، و امام، سیدمحمدرضا. (1400). مطالعه تطبیقی اصل فردی کردن مجازات ها در فقه جزایی اسلام و حقوق ایران با نگاهی به تحولات قانون مجازات اسلامی. فقه جزای تطبیقی، دوره 1 ، شماره 1، صص 67 –
کاتوزیان، ناصر (1374). الزام‌های خارج از قرارداد، ضمان قهری. تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر (1371) دوره حقوق مدنی خانواده، تهران: گنج دانش.
کریم پور آل هاشم، سید محمد تقی (1403) مسئولیت مدنی اولیاء و سرپرستان ناشی از نقض حق بر آموزش اطفال و نوجوانان، نشریه پژوهش های برنامه ریزی درسی و آموزشی، سال چهاردهم شماره 1، صص 173 تا 183.
گرجی ازندریانی، علی اکبر (1397) حقو ق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جزوه ی درسی حقوق اساسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
لازرژ، کریستین ( 1375) سیاست جنائی، ترجمه ی علی حسین نجفی ابرند آبادی، تهران: نشر یلدا.
محمدحسینی حاجی ور، یوسف (1396) مسئولیت مدنی وزارت آموزش و پرورش در قبال افت تحصیلی دانش آموزان، مجله ی پژوهش در فقه و حقوق، شماره 4، صص 60-73.
محمودی جانکی، فیروز و طاهری، سمانه، (1399) ضرورت پیاده‌سازی الگوی کیفردهی رهنمود محور در تعزیرات، فصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، شماره 50.
مظهری، محمد، جنگجوی (خراطا) فرزاد، ناصری، علی‌‌رضا (1394) تحلیلی بر تعدیات مأمورین دولتی از حدود اعمال قدرت رسمی موضوع ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی . حقوق اداری، ۲ (۷) :۳۳-۵۶.
مهرا،نسرین؛ موذن، عباس و قورچی بیگی، مجید . (1396). تحلیل تطبیقی الگوهای کیفردهی در نظام کیفری ایران و انگلستان. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 6، شماره 20، صص 105 –
میری، دلمای مارتی (1402) نظام های بزرگ سیاست جنائی، تهران: میزان.
نجفی ابرند آبادی، علی حسین (1384) عدالت ترمیمی در اسناد بین المللی، [دیباچه] در: هنریک کاپتین، جرم، بزهدیده، عدالت، ترجمه: سماواتی (پیروز)، انتشارات حقوقی خلیلیان.