دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحلیل هنجاری بحران در مواجهه‌ کیفری با عدم رعایت حجاب شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار حقوق کیفری و جرمشناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرمشناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
عدم رعایت حجاب شرعی از سوی زنان آشکارا یک مسأله‌ی نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران بوده است که در طول چهار دهه به تدریج به یک معضل بدل شده ،در نهایت، امروز به مرحله‌ی بحرانی پا نهاده است. سیاست کیفری پیوسته یکی از شقوق اصلی این مواجهه‌ بوده که امروز و با وقایع حدود یک دهه‌ی گذشته و به ویژه، ناآرامی‌های سه سال اخیر، بعید است بحرانی شدن این مواجهه مورد تردید باشد. برای تحلیل این بحران، تمرکز این جستار نه بر مبانی جرم‌انگاری یا روایی یا ناروایی آن و یا داده‌پیمایی میدانی در سنجش کیفرشناسانه و یا جرم‌شناختی، بلکه در تحلیل هنجاری وضعیت بزه عدم رعایت حجاب شرعی در چارچوب مفاهیم و ساختارهای حقوق کیفری است. این نوشتار بر این است که نشان دهد چگونه حمل کردن بار تنش‌های سیاسی و مطالبات ایدئولوژیک بر پیکره‌ی مفاهیم و ساخت‌های کیفری، بدون توجه به الزامات و عناصر ساختاری و هنجاری «حقوق» کیفری منجر به بروز بحران در نظام کیفری می‌شود. بر این اساس، این تحلیل نه از حیث صرف فن حقوق کیفری بلکه با توسعه‌ی دید و با نگاه به مجموعه‌ی سیاست کیفری جمهوری اسلامی در رویارویی با این پدیده و با سنجش هنجاری این سیاست در ترازوی مفاهیم و ساخت‌های حقوق کیفری، به کژکارکردی آن برساخت‌های نظام کیفری موجود انجامیده و زمینه‌ساز بروز بحران شده است. بنابراین، این جستار با مروری بر وضعیت سیاست کیفری در قبال عدم رعایت حجاب شرعی در طول چهار دهه اخیر (گفتار نخست)، به بررسی نسبت آن‌ها با الزامات و ساختارهای هنجاری حقوق کیفری می‌پردازد (گفتار دوم) و دست آخر، تحلیلی هنجاری از این کژکارکردی به دست می‌دهد (گفتار سوم) و با ارائه‌ی راهکارهایی برای تصمیمات بعدی نظام کیفری (جمع‌بندی و نتیجه‌گیری) خاتمه می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی خراسانی، نوشین (1390). حجاب و روشنفکران. تهران: بی‌نا.
ایازی، سیدمحمدعلی (1380). قلمرو اجرای شریعت در حکومت دینی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
ایازی، سیدمحمدعلی و سیدضیاء مرتضوی (1398). مسئولیت دولت اسلامی در موضوع حجاب با دو رویکرد فقهی. مجله مطالعات فقه معاصر. 4 (6): 167-233
آقایی، مهدی (1399)، رسیدگی به جرایم منافی عفت (بانگرشی کاربردری). تهران: مرکز مطبوعات قوه قضائیه.
تلنباخ، سیلیوا (1400) سخنرانی. مجموعه مقالات همایش بین‌المللی تحولات حقوق کیفری کشورهای اسلامی در پرتو تعامل شرع و حقوق (به کوشش فیروز محمودی جانکی و جمشید غلاملو). تهران: میزان.
خمینی‌، روح الله، رهبر انقلاب و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران (۱۳۸۹). صحیفه امام. ج 6، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
ذاکرحسین، محمدهادی (1386). نگاهی به جایگاه بزه رعایت نکردن حجاب شرعی در نظام حقوقی ایران. مجله فقه، ، 14(1): 302-333
ذاکرحسین، محمدهادی (1403)، مسئله حجاب و دیوان کیفری بین‌المللی. روزنامه شرق، 5010.
ژان کلو، ایو (1402). اصول هفتگانه حقوق کیفری. ترجمه سیدحسین حسینی و هدیه نصیری، تهران: میزان.
سازمان عدالت برای ایران (1392). سی و پنج سال در حجاب. بازیابی شده در 10 دی ماه 1403 از: https://justice4iran.org/persian/projects/faces-of-crime/hijab-2/
سروش محلاتی، محمد (1394). دولت و اجرای شریعت. تهران: نشر نی.
سروش محلاتی، محمد (1398). فتوای مقدس اردبیلی به بی حجابی؟!. بازیابی شده در تاریخ 15 بهمن 1403 از: http://soroosh-mahallati.ir/fa/470
سروش محلاتی، محمد (1401). حجاب، در چالش عبور از فقه به قانون. منتشر شده در کانال تلگرامی نویسنده. بازیابی شده در تاریخ 15 بهمن 1403 از: https://t.me/mohammadsorooshmahallati/2087
طاهری، آزاده‌السادات و محمدعلی رجب (1393). آثار اصل عدم صلاحیت در حقوق کیفری در پرتو آموزه‌های حقوق عمومی. مجله پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی 2 (4):69 – 96.
عبدی، عباس (1403).عینیت اجتماعی (12) بررسی و تحلیل موج چهارم پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان. روزنامه نوآوران. 2610: 2
قنواتی، نسرین (1393). گزارش نشست تخصصی حجاب: آسیب‌شناسی سیاست‌های گذشته، نگاه به آینده(1)، تهران: مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری.
کدیور محسن (1391). تأملی در مسأله حجاب – 5: نگاه و پوشش در فتوای فقیهان شیعه. بازیابی شده در 10 بهمن 1403 از: https://kadivar.com/9639 
کلهر، سینا و ریحانه رحمانی‌پور (1397). گزارش عوامل مؤثر بر اجرایی شدن سیاستهای حجاب و راهکارهای پیشرو. تهران: دفتر مطالعات فرهنگی مرکز پژوهش‌های مجلس شواری اسلامی.
گروه پژوهش‌های راهبردی میراث (1401 الف). حجاب در آینه پژوهش‌های اجتماعی و فرهنگی. بازیابی شده در 10 دی ماه 1401 از: https://mssinst.com/report-6/  
گروه پژوهش‌های راهبردی میراث (1401 ب). آینده‌نگاری الزام به حجاب در افق 1411 بررسی ابعاد مسئله الزام به حجاب در ایران. بازیابی شده در 10 دی ماه 1403 از: https://mssinst.com/report-7
محمودی جانکی، فیروز و مهرانگیز روستایی (1392). توجیه مداخله کیفری؛ اصول و ضرورت‌ها.، مجله پژوهش حقوق کیفری، 2 (3): 35-66
فیروز محمودی جانکی (1395). ستیزه‌گری حقوقی و اجتماعی – نقدی بر قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر و طرح صیانت از عفاف و حجاب. علوم جنایی تطبیقی (مجموعه مقالات به کوشش حسین غلامی). تهران: میزان: 585 - 611
مهرپور ، حسین (1368). سرگذشت تعزیرات (نگرشی بر سیر قانونگذرای تعزیرات در جمهوری اسلامی ایران). مجله کانون وکلا، 148 و 149: 9 - 68.
میری حسین و فاطمه محمدی (1401). تحلیل و بررسی مداخله حقوق جزا در کنترل پوشش بانوان )با تکیه بر چالش چارشنبه‌های سفید(، مجله دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی. 5 (54): 127-141.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1395) ارزشها و نگرشهای ایرانیان: گزارش کشوری، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
Ashworth, Andrew (1989). Criminal Law Forum. 1(1): 41-63
Dubber, Markus D. (2014). Paradigms of Penal Law. The Oxford Handbook of Criminal Law (ed. by Dubber and Hornle). Oxford University Press: 1017-1039
Dubber Markus D. (2018). Oxford University Press.