دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

راهکارهای رفع مغایرت آرا در امور کیفری و مدنی؛ تحلیل بند (ت) ماده 474 قانون آیین دادرسی کیفری از منظر رویه قضایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
هر دعوایی می‌بایست روزی پایان یابد و «اعتبار امر قضاوت شده» تضمینی موثر برای تحقق این هدف است. مبنای قاعده اعتبار امر قضاوت‌شده، جلوگیری از تجدید دعاوی و احتراز از صدور احکام متعارض است و در امور کیفری، «قاعده منع محاکمه و مجازات مجدد» نیز به آن دو اضافه می‌شود که به‌عنوان یک حق بشری و مصداقی از حق بر بهره‌‌مندی از یک دادرسی عادلانه و منصفانه تلقی می‌شود. «اعتبار امر قضاوت‌شده» قاعده‌ای آمره بوده و با نظم عمومی ارتباط وثیقی دارد؛ بنابراین، علاوه‌بر طرفین پرونده که حق ایراد نسبت به طرح مجدد دعوا دارند، مقام قضایی نیز راساً مکلف به رعایت مفاد این قاعده است. بااین‌وجود در‌عمل‌ ممکن است به‌هر‌دلیل، اعم از عدم تمایل یا بی‌‌اطلاعی طرفین یا غفلت مقام قضایی، در‌خصوص موضوع واحد، رسیدگی‌های متعدد صورت پذیرفته و منتهی به صدور آرای متعارض و متناقض گردد. در امور مدنی برای رفع مغایرت و تضاد آرای قطعی دادگاه‌ها دو طریق فوق‌العاده فرجام‌خواهی و اعاده دادرسی پیش‌بینی شده است که البته گستره فرجام‌خواهی وسیع‌تر بوده و در موارد مشترک، برای شخص امکان انتخاب یکی از آن دو وجود دارد. در دادرسی کیفری، افزون‌بر لزوم نقض رای بدوی در مرحله تجدیدنظر یا فرجام، قانون‌گذار در اقدامی نوآورانه، به‌موجب بند (ت) ماده 474 قانون آیین دادرسی کیفری 1392، با بیان این‌که «درباره شخصی به اتهام واحد، احکام متفاوتی صادر شود»، آن را از جهات اعاده دادرسی برشمرده است. با‌عنایت‌به این‌که این بند ضمانت‌اجرایی برای نقض قاعده «اعتبار امر قضاوت‌شده» است، منظور از «اتهام واحد»، «رفتار واحد» است. اعاده دادرسی در امور کیفری به‌دلیل ماهیت شدید ضمانت‌اجراهای آن، مختص احکام «محکومیت» قطعی دادگاه‌هاست که این محدودیت موجب شده است شمول آن نسبت به برخی مصادیق مغایرت آرای قضایی، با اشکال جدی مواجه باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف- کتاب‌ها
1. آشوری، محمد (1398). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
2. افتخار جهرمی، گودرز و السان، مصطفی (1399). آیین دادرسی مدنی، جلد 3. تهران: میزان.
3. حیاتی، علی‌عباس (1390). آیین دادرسی مدنی 3. تهران: میزان.
4. حیاتی، علی‌عباس (1393). آیین دادرسی مدنی 2. تهران: میزان.
5. خالقی، علی (1402). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش.
6. خالقی، علی (1400). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
7. خدابخشی، عبدالله (1398). تمایز بنیادین حقوق مدنی و حقوق کیفری. تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
8. زراعت، عباس (1393). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. تهران: میزان.
9. شمس، عبدالله (1397). آیین دادرسی مدنی؛ دوره بنیادین، جلد 2. تهران: دراک.
10. شمس، عبدالله (1398). آیین دادرسی مدنی؛ دوره بنیادین، جلد 3. تهران: دراک.
11. صابر، محمود (1401). آیین دادرسی دیوان کیفری بین‌المللی. تهران: دادگستر.
12. صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1397). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
13. طهماسبی، جواد (1396). آیین دادرسی کیفری، جلد 1. تهران: میزان.
14. طهماسبی، جواد (1396). آیین دادرسی کیفری، جلد 3. تهران: میزان.
15. عابدی، احمدرضا (1399). آیین دادرسی کیفری. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
16. قربانی، علی (1390). دادرسی منصفانه در رویه دادگاه اروپایی حقوق بشر. قم: حقوق امروز.
17. کاتوزیان، ناصر (1401). اعتبار امر قضاوت‌شده در دعوای مدنی. تهران: میزان.
18. کاتوزیان، ناصر (1393). الزام‌های خارج از قرارداد؛ مسئولیت مدنی، جلد 1. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
19. مصدق، محمد (1396). آیین دادرسی کیفری برمبنای آخرین اصلاحات قانون مصوب 1394. تهران: جنگل، جاودانه.
20. نهرینی، فریدون (1400). آیین دادرسی مدنی، جلد 2. تهران: گنج دانش.
ب- مقاله‌ها
21. اسدی، بهنام (1400). نگاهی اجمالی به اعتبار امر قضاوت‌شده در‌خصوص احکام قابل اعاده دادرسی بر‌اساس قانون ایران با نگاهی به قانون فرانسه. فصل‌نامه الکترونیکی پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار 4 (14): 75-49.
22. آجری آیسک، عاطفه و محمدحسنی، صدیقه (1401). بررسی تطبیقی ضابطه قابلیت اعاده دادرسی آرای مدنی با تاکید بر قاعده اعتبار امر قضاوت‌شده (نقدی بر ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی). پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی (6): 307-285.
23. بهشتی، محمد جواد و مردانی، نادر (1381). بررسی تحلیلی اعاده دادرسی براساس قانون جدید آیین دادرسی مدنی مصوب 1379. کانون وکلا (176): 142-123.
24. حسن‌زاده، مهدی و فتحی، بدیع (1397). اثر ارتباط دعاوی مدنی بر سرایت شکایت‌پذیری آرا در ایران و فرانسه با تاکید بر رویه قضایی. پژوهش حقوق خصوصی 7 (25): 35-58.
25. حیاتی، عباس‌علی (1400). بررسی جهت مغایرات آراء در طرق فوق‌العاده اعتراض به آراء با مطالعه تطبیقی در آیین دادرسی مدنی ایران و فرانسه. فصل‌نامه دیدگاه‌های حقوق قضایی 26 (93): 108-91.
26. خزانی، منوچهر (1372 و 1371). اعتبار امر مختوم کیفری در دعوی کیفری. تحقیقات حقوقی (12 و 11): 108-81.
27. غمامی، مجید (1401). اعتبار امر قضاوت‌شده در فرجام. دوفصل‌نامه نقد و تحلیل آراء قضایی (2): 402-389. Doi: 10.22034/analysis.2023.701516
28. کاتوزیان، ناصر (1387). ویژگی‌های اعتبار امر قضاوت‌شده در امور کیفری؛ نقدی بر قرار دادیار. فصل‌نامه حقوق (فصل‌نامه مطالعات حقوق خصوصی کنونی) 38 (1): 271-284.
29. کوشکی، غلامحسن (1398). قرار موقوفی تعقیب از‌حیث اعتبار امر مختوم؛ نقدی بر قرار نهایی شماره 9709970245700529 شعبه 5 بازپرسی دادسرای ناحیه 2 تهران. فصل‌نامه قضاوت (100): 61-43.
30. واحدی، جواد (1369). اعاده ی دادرسی در امور مدنی. کانون وکلا (۱۵۰ و ۱۵۱): 41-11.