دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

سنجه کارآمدی حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
نظام حقوقی ایران بر منابع متعدد [قانون اساسی، قوانین عادی، مصوباتِ دولت، آیین‌نامه‌ها، و دستورالعمل‌ها] بنا شده است که هر یک از آن­ها از طریق سلسله‌مراتب بر منبع بعدی نظارت دارند. قانون اساسی به‌عنوان بالاترین سند حقوقی کشور، برتری خود را نسبت به سایر منابع تصریح کرده و نظارت بر انطباق قوانین عادی و مصوبات دولتی با این سند را به ترتیب بر عهدة شورای نگهبان و دیوان عدالت اداری قرار داده است. به­رغم تعدد منابع حقوقی و وجود سلسله مراتب نسبی بین آن­ها، برای تحقق اصل حاکمیت قانون و برقراری نظارت مؤثر بین قوانین و مقررات، چالش‌های جدی وجود دارد. تعدد مراجع قانو‌ن‌گذاری خارج از مراجع مندرج در قانون اساسی، از جمله مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی و تصویب مقررات به جای قانون توسط نهادهای فراقانونی مانند شورای عالی اداری، شورای عالی هماهنگی سران قوا و حتی دولت و قوه قضاییه، باعث ایجاد ابهام در وجود سلسله‌مراتب بین منابع حقوقی شده است. علاوه بر این، برخی شوراها با اعمال نظارت مضاعف، روند قانو‌ن‌گذاری را از مسیر عادی خارج کرده‌اند. ضعف نظارت مؤثر بر نهادهای حکومتی و تفسیرهای غیرهمسان از قانون، مشکلات ساختاری متعددی ایجاد کرده است. اصلاح این وضعیت نیازمند شفاف‌سازی جایگاه مراجع قانو‌ن‌گذاری، تقویت نهادهای ناشی از ارادة شهروندان و بازگشت به ایجاد نظام مردم­سالار و حاکمیت قانون است. این راهبردها می‌تواند زمینه کارآمدی نظام حقوقی ایران و بهبود وضعیت حقوق بشر را نیز فراهم کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) فارسی
1.    آشوری، داریوش(1382)، دانشنامه سیاسی، انتشارات  مروارید، چاپ نهم.
2.    آغاجری، سید هاشم(1379)، حکومت دینی و حکومت دموکراتیک (2)، بازتاب اندیشه، آذر 1379، ش 9 .
3.    آلتمن، آندرو(1378)،  حکومت قانون چیست؟ ترجمه سعید پزشک مرندی، مجله حقوق، بهار و تابستان 1378، ش 13 و 14.
4.    ارسطو، سیاست، ترجمه حمید عنایت، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، چ2، 1349.
5.    اسلامی ندوشن، محمدعلی(1393)، پیروزیِ آینده دمکراسی به ضمیمه مبادی حقوق انسانی، شرکت سهامی انتشار،.
6.    افلاطون(1353)، جمهوری، ترجمه محمدحسن لطفی، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ اول،.
7.    امیدی، علی(1387)؛ گسترش مفهومی حق تعیین سرنوشت: از استقلال ملل تحت سلطه تا حق دمکراسی برای همه، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی،1387، دوره 38، ش2.
8.    پورداود، ابراهیم(1307)، ادبیات مزدیسنا؛ یشت‌ها، انجمن زرتشتیان ایرانی بمبئی، ج2، چاپ اول،.
9.    حبیب‌زاده، محمدجعفر(1377)،« رژیم قانونی بودن حقوقی کیفری عامل موثر در رشد و توسعه»، مجله حقوقی دادگستری، ش23، 1377.
10.    حبیب‌زاده، محمدجعفر(1402)؛ «دولت قانون‌مدار در نظام حقوقی ایران»، ارج‌نامه دکتر حسین مهرپور، خانه اندیشمندان علوم انسانی، 1402.
11.    حبیب‌زاده، محمدجعفر(1395)؛ «قانونمداری ماهوی در گفتمان حقوق کیفری»، ارج نامه دکتر صادق آئینه‌وند، دانشگاه تربیت مدرس، 1395.
12.    حبیب‌زاده، محمدجعفر(1398)؛« اصل حاکمیت قانون در الگوی ایرانی - اسلامی پیشرفت»، مجله برنامه ریزی و آمایش فضا، ش22، بهار 1398.
13.    حبیب‌زاده، محمدجعفر(1383)؛ مجازات عمل حرام و تعارض آن با قانون مداری در قانون اساسی ایران، نشریه حقوق اساسی، ش2، زمستان 1383.
14.    دایسی، آلبرت‌ون (1395)، درآمدی بر حقوق اساسی، به کوشش ناصر سلطانی، نشر نگاه معاصر،.
15.    راسخ، محمد؛ برومند، شیرین(1399)؛ تاثیر نظریۀ عدالت جهانی بر مفهوم قانون، مطالعات حقوقی، دوره 12، ش2، تابستان 1399. 
16.    رستمی، هادی(1400)؛ «سیاست جنایی بخشنامه‌مدار در فرایند دادرسی کیفری.»، فصلنامه مجلسه و راهبرد، دوره28، ش108،،دی‌ماه1400.
17.    زارع نعمتی، رویا(1394)، «جایگاه قواعد حقوق بشر در قانون مجازات اسلامی ایران» مصوب سال 1392، کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی، 1394.
18.    زارعی، محمد حسین(1380)، «حاکمیت قانون در اندیشه‌های سیاسی و حقوقی»، نامه مفید، ش 26، تابستان 1380.
19.    عالی‌پور، حسن(1400)؛ «تحلیل؛ ایران قوی و بایسته‌های حکم‌رانی قضایی و حقوقی»، دیده‌بان امنیت ملی، ش111، تیرماه 1400.
20.    فلسفی، هدایت‌الله(1402)، صلح جاویدان وحکومت قانون، نشر نو.
21.    فیرحی، داود(1402)، مفهوم قانون در ایران معاصر، نشر نی،.
22.    کاتوزیان، ناصر(1382)، «سهم عدالت در قضاوت»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1382.
23.    گرجی ازندریانی، علی اکبر(1390)؛ ده فرمان حقوق عمومی...، فصلنامه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره41، ش2، تابستان 1390.
24.    محقق‌داماد، سید مصطفی(1398)، در دادگاه جهل مقدس، نشر سخن،. 

ب) انگلیسی
25.    Addink, Henk (2019), Good Governance: Concept and Context, Oxford University Press,
26.    Arnold, Rainer, José Ignacio Martínez-Estay (2017), Rule of Law, Human Rights and Judicial Control of Power: Some Reflections from National and International Law, Springer,.
27.    Capurso, Timothy J. (1998) "How Judges Judge: Theories on Judicial Decision Making," University of Baltimore Law Forum: Vol. 29: No. 1.
28.    Dicey, Albert Venn (1915.), Introduction to the study of the law of the constitution, University of California Libraries, 
29.    Griffths, Ryan D, Aleksandar Pavković, Peter Radan (2023), The Routledge Handbook of Self-Determination and Secession, Routledge.
30.    Jamar, Steven D (2001), The Human Right of Access to Legal Information: Using Technology to Advance Transparency and the Rule of Law, Global Jurist Topics, 2001.
31.    Muqtedar Khan, M.A (2019), Islam and Good Governance,: A Political Philosophy of Ihsan, Palgrave Macmillan,.
32.    Oniszczuk, Jerzy (2015), The concept of the State of Law, Studia z Polityki Publicznej, vol. 2, núm. 2, 2015, pp. 57-77.
33.    Lauterpacht, Hersch (1939), Recognition of Insurgents as A De Facto Government, The Modern Law Review, 1939 Vol. 3; Iss. 1.