دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

تحلیل و تبیین «موضوع جرم» در حقوق کیفری: رویکردی نوین به ماهیت، ابعاد و کارکردهای آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار دانشگاه زابل، زابل، ایران
2 استادیار گروه حقوق دانشگاه زابل، زابل، ایران
3 دانشیار دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
در قلمرو حقوق کیفری، مفهوم «موضوع جرم» به‌عنوان یک عنصر هستی‌شناختی و کارکردی، جایگاهی کانونی و بنیادین دارد که بررسی دقیق ابعاد آن برای درک صحیح فرآیند قانون‌گذاری و رسیدگی قضایی ضروری است. این مفهوم فراتر از یک جزء ساده، نه‌تنها به‌عنوان جزء لاینفک و حتمی رکن مادی جرم شناخته می‌شود که بدون آن، تحقق فیزیکی عمل مجرمانه میسر نیست، بلکه نقشی حیاتی و تعیین‌کننده در احراز رکن معنوی یا قصد مجرمانه ایفا می‌کند؛ به‌نحوی‌که اثبات مسئولیت کیفری مستلزم علم مرتکب به موضوع جرم و ویژگی‌های آن است. علاوه بر این، موضوع جرم آینه‌ای تمام‌نما از ارزش‌های اجتماعی است که قانون‌گذار قصد حمایت از آن‌ها را دارد و ازاین‌رو، در تبیین کیفیت جرم و در نهایت، تعیین مجازات متناسب با میزان تعرض به ارزش اجتماعی مورد حمایت، جایگاهی کلیدی دارد. با وجود اهمیت غیرقابل‌انکار، یکی از چالش‌های دیرینه در این حوزه، فقدان یک تعریف جامع، مورد وفاق و مانع‌الجمع در میان حقوقدانان است. چهره‌های برجسته حقوق جزا، مانند جرج فلچر، علی‌رغم ریزبینی‌های عمیق، در تعاریف خود موضوع جرم را کسی یا چیزی می‌دانند که جرم علیه او ارتکاب می‌یابد؛ تعریفی که هرچند توسط بسیاری از مؤلفین پذیرفته شده است، اما برای دربرگرفتن تمامی مصادیق موضوع جرم، به‌ویژه در جرائمی که مستقیماً علیه نظم عمومی یا منافع کلی جامعه ارتکاب می‌یابند و مصداق خارجی مشخصی (فرد یا شیء) ندارند، کفایت نمی‌کند. این نوشتار با رویکردی انتقادی-تحلیلی، با تحلیل و نقد تعاریف رایج و اشاره به مصادیق خارج از شمول آن‌ها، استدلال می‌آورد که برای ارائه تعریفی واحد که تمامی زوایای این مفهوم را در برگیرد، باید به تبیین ویژگی‌های مشترک و کارکردی موضوع جرم در جرایم مختلف پرداخت. پژوهش حاضر، ضمن پر کردن خلأ نظری موجود در مباحث حقوق جزای عمومی و تبیین ابعاد مغفول این مفهوم، تلاش می‌کند با ارائه تعریفی جامع که بر این ویژگی‌های مشترک و کارکردی تأکید دارد، به هستی‌شناسی و کارکردهای چندگانه آن در فرآیند وضع قانون، تشخیص دقیق مسئولیت کیفری، کیفیت درک مفهوم توسط طرفین دعوا در دادگاه، و تأثیر مستقیمی که بر تعیین و اجرای مجازات دارد، بپردازد. در نهایت، این تحقیق کاربردی، پیشنهاداتی مانند توسعه مباحث آکادمیک در دانشگاه‌ها، تأسیس نهادی تخصصی تحت عنوان «ستاد موضوع‌شناسی جرائم» و بازنگری هدفمند در متون قوانین جزایی را جهت ارتقاء کارآمدی و جامعیت نظام حقوق کیفری در مواجهه با این مفهوم بنیادین ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1-    اردبیلی محمد علی، حقوق جزای عمومی، ج1 ،نشرمیزان.۱۳۹۷
2-    آذربایجانی، علیرضا، عبدالله خانی، زینب، نقش قضاوت عرفی در احراز رابطه سببیت در مسئولیت کیفری، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری، بهار و تابستان ۱۴۰۴، دوره۲، شماره ۳، ص۲۹-۵۷ doi: 10.22034/jclc.2025.2050630.1149
 
3-    آقایی‌نیا، حسین، جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، نشر میزان،۹۵‌۱۳
4-    آخوندی محمود، آیین دادرسی کاربردی ج 5 تهران، نشر میزان.1389
5-    الهی منش، محمدرضا ، مرادی اوجقاز، محسن، حق بر مجازات نشدن،؛ رویکردی نوین در کاربست پاسخ‌‌های کیفری، دو فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری، بهار و تابستان ۱۴۰۴، دوره۲، شماره ۳، ص۶۰-۱۰۴  doi: 10.22034/jclc.2025.2049454.1138
6-    پور بافرانی حسین، جرایم علیه اشخاص انتشارات جاودانه،13۹۶
7-    پیمانی ضیاءالدین، جرایم علیه امنیت وآسایش،تهران، نشر میزان1380
8-    ساکی محمد رضا، حقوق کیفری اقتصادی، چ دوم، تهران، انتشارات جاودانه،۱۴۰۲
9-    سالاری شهر بابکی میرزا مهدی، تحلیل جرم جعل وتزویر، انتشارات  جاودانه،139۹
10-    صادقی محمد هادی، جرایم علیه اشخاص،تهران، نشر میزان چ ۲۴، ۱۴۰۴
11- حبیب زاده محمد جعفر، اندیشه های حقوقی، تهران انتشارات بینه،1389
12- حبیب زاده محمد جعفر، تحلیل جرائم کلاهبرداری وخیانت در امانت در حقوق کیفری ایران،تهران، نشر داددگستر،1389.
13-  حبیب زاده، محمدجعفر؛ حسینجانی، بهمن؛ موضوع و بزه دیده جرم سوء استفاده از ضعف نفس محجور، مجله علوم انسانی دانشگاه سمنان، س6، ش19،  پاییز 1386.
14- حسنی محمدنجیب، شرح قانون دالعقوبات اللبنانی، بیروت، دارالنهضه العربیه،1984
15- خالقی، علی، آیین دادرسی کیفری، جلد اول، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، چ ۳۷، ۱۳۹۷
16- فنایی ابولقاسم، فصلنامه ی نقدونظر، 1374
17- فلچر جورج پی، مفاهیم بنیادین حقوق کیفری،ترجمه سیدزاده سیدمهدی،مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی،1384
18- قیاسی، جلال الدین،تعدد نتیجه،فصلنامه ی حقوق اسلامی،سال پنجم،شماره 20، سال1388
19- قیاسی، جلال الدین و همکاران، مطالعه تطبیقی حقوق جزای عمومی،پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ سوم، ۱۳۹۱
20- مبلغی، فصلنامه ره آورد نور فصلنامه اطلاع رسانی، آموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی، شماره 26 (پیاپی 43)، بهار 1388
21- محسنی مرتضی، دوره ی حقوق جزای عمومی پدیده ی جنایی ج دوم انتشارات گنج دانش چ دوم،1382
22- محقق داماد مصطفی،قواعد فقه4،تهران، مرکر نشرعلوم انسانی،1384
23- میر محمد صادقی حسین،جرایم علیه اموال ومالکیت نشر میزان چ۶۵  ،۱۴۰۳
24- میرمحمد صادقی حسین،جرایم علیه امنیت وآسایش نشرمیزان چ ۳۶، 13۹۷
25- منصورآبادی، عباس، موضوع جرم در باب جرایم علیه اموال، اندیشه های حقوقی، سال اول، شماره چهارم،103-132، 1382