دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

نقش دادرسی الکترونیکی در کاهش اطاله دادرسی کیفری در ایران با تأکید بر سند تحول و تعالی قوه قضائیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
هدیه افروزی 1
هایده شیرزادراجعونی 2
امیررضا محمودی 3
1 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی واحد لاهیجان ، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی ، واحد لاهیجان ،دانشگاه آزاد اسلامی،لاهیجان،ایران.
3 استادیار، گروه حقوق، واحد لاهیجان،دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
10.22034/jclc.2025.2069827.1239
چکیده
پدیده اطاله دادرسی یکی از جدی‌ترین چالش‌های ساختاری نظام عدالت کیفری ایران به شمار می‌آید. طولانی شدن فرآیند رسیدگی نه‌تنها اصول بنیادینی چون حق بر دادرسی منصفانه، دسترسی به عدالت و کرامت انسانی را تضعیف می‌کند، بلکه موجب کاهش اثر بازدارندگی مجازات‌ها و سلب اعتماد عمومی از دستگاه قضایی نیز می‌شود. در پاسخ به این بحران، تحولات دیجیتال و به‌ویژه توسعه دادرسی الکترونیکی به‌عنوان رویکردی فناورانه ـ حقوقی مطرح شده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر منابع حقوقی و اسناد سیاست‌گذاری کلان، به‌ویژه سند تحول و تعالی قوه قضائیه، به بررسی نقش دادرسی الکترونیکی در کاهش اطاله دادرسی کیفری در ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سازوکارهای الکترونیکی متعددی همچون ثبت شکایت برخط، ابلاغ الکترونیکی، دادنامه‌های دیجیتال، پرونده‌های هوشمند و برگزاری جلسات ویدئوکنفرانسی می‌توانند به شکل معناداری موجب تسریع در رسیدگی، کاهش تشریفات اداری، افزایش شفافیت و تقویت حق دفاع متهم شوند. این تحولات افزون بر جنبه‌های حقوقی، آثار جرم‌شناختی نیز در پی دارد؛ از جمله کاهش بزه‌دیدگی ثانویه قربانیان و کاستن از فشارهای روانی متهمان ناشی از طولانی شدن فرآیند رسیدگی. با این حال، اجرای کامل دادرسی الکترونیکی با موانعی روبه‌رو است؛ از جمله ضعف زیرساخت‌های فنی، نابرابری در دسترسی دیجیتال، کمبود آموزش‌های تخصصی برای قضات و ضابطان، و تهدیداتی همچون جعل یا دستکاری داده‌های الکترونیکی. در صورت نبود چارچوب‌های دقیق حقوقی و حفاظتی، این چالش‌ها می‌تواند اصول بنیادین دادرسی عادلانه را به خطر اندازد.نتیجه‌گیری پژوهش آن است که دادرسی الکترونیکی، اگر در بستر قانونی روشن، همراه با آموزش‌های مداوم و تضمین‌های امنیتی اجرا شود، قادر است نقش مؤثری در کاهش اطاله دادرسی کیفری، افزایش کارآمدی نظام قضایی و بازسازی اعتماد عمومی ایفا کند. به بیان دیگر، دادرسی الکترونیکی نه صرفاً یک نوآوری فناورانه، بلکه گامی در جهت اصلاح ساختاری و تضمین عدالت کیفری سریع، منصفانه و معتبر در ایران است.
کلیدواژه‌ها
دادرسی الکترونیکی
اطاله دادرسی
عدالت کیفری
سند تحول قضائی
حقوق متهم

موضوعات

  1. Abouzari, M. (2025). Dealing with Crime in the Age of Artificial Intelligence: Prediction as Prevention. (e720961). Research and development in criminal law and criminology, 1(2), e720961 doi: 22034/jclc.2025.720961 (in Persian)
  2. Ahmadi, Maryam, & Baziyar, Matin. (2023). The position of technology in the process of litigation. Ahrar Private Law Research Journal, 4(8), 40–45. Retrieved from https://ahrarjournal.ir/article-1-170-fa.html (in Persian)
  3. Ahmadi Zadeh, Vahid; Khajeh Nouri, Mohammadreza; & Najafi Tavana, Mohammad. (2024). The role of new technologies in the detection and proof of economic crimes with emphasis on digital data. Contemporary Criminal Law Research Quarterly, 15(2), 177–205. Retrieved from https://www.magiran.com/paper/2810324 (in Persian)
  4. Allahyari Nik, Ahmad, & Shabannia Mansour, Mehdi. (2020). The impact of electronic judicial service offices on reducing delays in criminal proceedings: A case study in Tehran metropolis. Excellence in Law Journal, 8, 69–109. Retrieved from https://www.magiran.com/paper/2235376 (in Persian)
  5. Bagheri, Parviz. (2020). A comparative study of the application of green litigation in Iran and Malaysia. Judicial Law Quarterly, 84(110), 45–66. Retrieved from https://ppl-ai-file-upload.s3.amazonaws.com/.../prwyz-bqry.pdf (in Persian)
  6. ghavami pour sereshkeh, M. and mahmoudi, A. (2025). Cryptocurrency security in cyberspace and the challenges ahead. (e728640). Research and development in criminal law and criminology, (), e728640 doi: 22034/jclc.2025.2054441.1168 (in Persian)
  7. Ghavami pour sereshkeh, M. and Mahmoudi, A. (2024). Legal Framework and International Efforts in Combating Digital Currency Crimes: An International Instruments Approach. Research and development in criminal law and criminology, 1(1), 288-314. doi: 22034/jclc.2024.718662 (in Persian)
  8. Bakhtiari, Fatemeh, & Khaleqi, Abolfath. (2023). The impact of emerging technologies on investigations and prosecution of international crimes. Quarterly of International Criminal and Humanitarian Law Studies, 2(4), 119–130. Retrieved from https://sjpub.org/journals/journal/jicihl/volume2/issue4/paper3.pdf (in Persian)
  9. Judiciary of the Islamic Republic of Iran. (2024). Judiciary Transformation and Excellence Document (Notified March 26, 2024). Retrieved from https://tp4.ir/wp-content/uploads/2024/04/سند-تحول-قضایی-۱۴۰۳.pdf (in Persian)
  10. Karimi, Mehdi. (2021). The impact of information technology on judicial proceedings. Paper presented at the “Digital Transformation Conference: Challenges and Opportunities”, Isfahan. Retrieved from https://civilica.com/doc/1597469 (in Persian)
  11. Khaloei Tafteh, Seyed Sajad, & Agha Abbasi, Reza. (2021). The importance and role of electronic proceedings in judicial processes. Islamic Sciences Research and Studies Journal, 3, 105–117. Retrieved from https://joisas.ir/article-1-81-fa.pdf (in Persian)
  12. Matamadi Zadeh, Mohammadreza; Dalir, Hamid; & Ahmadi Mousavi, Mahdi. (2022). Causes of delay in criminal proceedings: Reasons and solutions. Journal of Economic Jurisprudence Studies, 4(5), 603–620. Retrieved from https://journal.ihrci.ir/article_175518.html (in Persian)
  13. Poor Mollaei, A., Salarzaei, A., & Tabatabaei, S. (2024). A legal analysis of the challenges and enforcement mechanisms of electronic evidence in the Iranian judicial system. Legal Studies in Digital Age, 3(4), 175–183. Retrieved from https://ppl-ai-file-upload.s3.amazonaws.com/.../khrjy.pdf
  14. Rahimi, Raheleh; Tajik, Akram; Tajari Mozani, Zahra; & Esmaeili, Ali Akbar. (2022). The application of legal technology and its effects on the Iranian judicial system. Comparative Criminal Jurisprudence Journal, 2(5), 75–84. Retrieved from https://www.jccj.ir/article_1459.html (in Persian)
  15. Vahdati, Mahdi; Taherkhani, Hossein; Savaari, Parviz; & Noorshargh, Jamshid. (2021). Challenges and resolving conflicts of regulations on electronic proceedings in the Iranian legal system with a comparative view of French law. Comparative Studies of Islamic and Western Law, 7(4), 453–467. Retrieved from https://jcisw.ir/article-1-300-fa.html (in Persian)
  16. Vojdani, Esmaeil; Mohammadi, Sam; & Hosseini Moghadam, Seyed Hasan. (2022). Challenges of implementing electronic litigation in Iranian law from the perspective of fair trial and rights of the parties. Private Law Studies Quarterly, 52(1), 191–211. Retrieved from https://ppl-ai-file-upload.s3.amazonaws.com/.../sm-yl-wjdny.pdf (in Persian)
  17. Zadeh Hossein Alaei, Zahra, & Ahmadi, Ahmad. (2018). Electronic proceedings in Iranian law: Objectives, foundations, and features. Private and Criminal Law Research Quarterly, 35, 117–136. Retrieved from https://srb.sanad.iau.ir/fa/Article/799069 (in Persian)
  18. Zadeh Majumard, Majid, & Mehrara, Mohsen. (2020). The role of information technology in achieving electronic criminal justice with emphasis on fair trial principles. Criminal Law Studies Quarterly, 6(20), 125–135. Retrieved from https://jsclg.scu.ac.ir/article_16210.html (in Persian)