دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی

معیار و مصادیق تقصیر جزایی و مبانی آن در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
چکیده
      ساختار رکن روانی جرم پس از ضرورت مواجهه حقوق کیفری با جرائم غیرعمدی، دچار تحوّلاتی شده ­است که مطابق با آن، خطا یا تقصیر نیز در مراتب رکن روانی جرم قرارگرفته ­است. احراز تقصیر در مراتب رکن روانی، حقوق کیفری را نیازمند ارائه یک ضابطه در نحوه احراز و تعیین مصادیق آن ساخته ­است؛ لذا نحوه ارزیابی تقصیر و تعیین مصادیق آن، سوالات اصلی این پژوهش را تشکیل می­دهد. یافته­ های پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی، حاکی از آن است که نظرات ارائه شده مبنی‌­بر عینی یا ذهنی صرف بودن معیار سنجش تقصیر، با عنایت به تفاوت­های بنیادین در مبانی مسئولیّت کیفری و مدنی، راهگشا نبوده و تلفیقی از این دو معیار، با سیستم جزایی ایران سازگارتر می‌­باشد. مطابق با این رویکرد، صرف صدور رفتار خطرناک، پیش‌­بینی خطر را مفروض ساخته و احراز عدم ­امکان پیش‌­بینی ذهنی خطر، فرض قبلی را مخدوش می­‌نماید. علاوه بر این، در رابطه با مصادیق تقصیر جزایی، قانون مجازات اسلامی مصوّب 1392 در یک اقدام نوآورانه، تمامی گونه­‌های تقصیر را ذیل دو مصداق بی‌­احتیاطی و بی­‌مبالاتی قرار داده و حالات عینی تقصیر را به ترتیب؛ در قالب دو رفتار مثبت و منفی تعریف نموده ­است. پرسش از مبانی ضرورت مواجهه کیفری با رفتارهای تقصیری نیز موضوع مهم دیگری است که مطابق با دیگر یافته‌­های این پژوهش، اصل صدمه و خطر این اقتضاء را دارد که صدور رفتار خطرناک، علی­رغم عدم بهره­‌مندی از عمد مجرمانه، واکنش کیفری را به همراه داشته باشد؛ زیرا عدم توجّه به عواقب رفتار، علی­رغم توانایی در انجام آن، جامعه را که نیازمند حفظ ارزش­های اجتماعی از قبیل احساس­ امنیّت و برقراری عدالت اجتماعی می­‌باشد، به پاسخ کیفری در قبال مرتکب رفتاری که این ارزش­ها را پایمال می‌­کند، ترغیب می‌­نماید؛ بنابراین امروزه زندگی شهروندی که از ماهیّت دو جانبه­‌ای برخوردار است، پاسخ کیفری به رفتار نامتعارف و خطرناک را نوعی پاسخ به نیاز شهروندی می‌­بیند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. الف) فارسی

    1. احدی، فاطمه (1393)، اندیشه های نو در باب خطای کیفری، چاپ اوّل، تهران؛ مجمع علمی و فرهنگی مجد
    2. احدی، فاطمه و احسان­پور، سیّدرضا (1401)، «امکان سنجی تطبیق مفهوم خطای کیفری در فقه و حقوق موضوعه ایران با ابعاد غفلت در انگلستان»، نشریّه علمی مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره بیست و هشتم، صص 53 - 82
    3. اردبیلی، محمّدعلی (1397)، حقوق جزای عمومی، جلد اوّل، چاپ چهل و پنجم، تهران؛ انتشارات میزان
    4. اصغری، سید محمّد (1386)، عدالت و عقلانیت در فقه و حقوق، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات اطّلاعات
    5. افراسیابی، محمّد اسماعیل (1376)، حقوق جزای عمومی، جلد اوّل، چاپ دوّم، تهران؛ انتشارات فردوسی
    6. افضلی، اسماعیل (1395)، «تحلیل عنصر خطای جزایی در حقوق ایران»، نشریّه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره دوّم، شماره سوّم، صص 282 - 288
    7. اینس، مارتین (1396)، درک کنترل اجتماعی؛ انحراف، جرم و نظم اجتماعی، ترجمه: نبی الله غلامی، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات میزان
    8. الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1400)، درآمدی بر حقوق جزای عمومی (جرم و مجرم)، جلد اوّل، چاپ ششم، تهران؛ انتشارات میزان
    9. الهی منش، محمّدرضا و مرادی، محسن (1395)، حقوق کیفری عمومی، جلد اوّل، چاپ اوّل، تهران؛ مجمع علمی و فرهنگی مجد
    10. آقا بابایی، حسین (1389)، قلمرو امنیّت در حقوق کیفری، چاپ اوّل، تهران؛ سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
    11. آقایی نیا، حسین (1401)، جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات)، چاپ نوزدهم، تهران؛ انتشارات میزان
    12. بابایی، صادق (1401)، «بررسی نظریّات جرم شناسان دائر بر تأثیر محیط اجتماعی بر ارتکاب جرم»، نشریّه مطالعات علوم اجتماعی، دوره هشتم، شماره اوّل، صص 19 - 30
    13. باهری، محمّد (1381)، حقوق جزای عمومی، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات رهام
    14. بوشهری، جعفر (1379)، حقوق جزا (اصول و مسائل)، جلد اوّل، چاپ اوّل، تهران؛ شرکت سهامی انتشار
    15. پاد، ابراهیم (1385)، حقوق کیفری اختصاصی، چاپ دوّم، تهران؛ انتشارات دانشور
    16. پرادل، ژان (1386)، حقوق کیفری تطبیقی (جرایم علیه اشخاص)، ترجمه: مجید ادیب، جلد اوّل، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات میزان
    17. پور احمدی، محمّدرضا (1387)، «مجرم، اجتماع و قاضی»، نشریّه حقوقی وکالت، شماره سی و پنجم و سی و ششم، صص 66 - 71
    18. پیرنیا، حسن (1375)، تاریخ ایران باستان، جلد دوم، چاپ هشتم، تهران؛ انتشارات دنیای کتاب
    19. توجّهی، عبدالعلی (1396)، آسیب شناسی قانون مجازات اسلامی مصوّب 1392، چاپ چهارم، تهران؛ مرکز مطبوعات و انتشارات قوّه قضائیه
    20. حاتمی نژاد، حسین و محمّدی، روح الله (1388)، «جغرافیای جنایی»، فصلنامه اطّلاعات جغرافیایی سپهر، دوره هجدهم، شماره شصت و نهم، صص 19 - 23
    21. دورانت، ویلیام (1365)، تاریخ تمدّن (مشرق زمین گاهواره تمدن)، ترجمه: احمد آرام، چاپ اوّل، تهران؛ سازمان انتشارات انقلاب اسلامی
    22. دهخدا، علی اکبر (1373)، لغت نامه دهخدا، چاپ اوّل، تهران؛ موسسه انتشارات دانشگاه تهران
    23. زراعت، عباس (1393)، حقوق جزای عمومی، جلد اوّل، چاپ چهارم، تهران؛ انتشارات جنگل (جاودانه)
    24. سبزواری نژاد، حجّت (1393)، حقوق جزای عمومی، چاپ دوّم، تهران؛ انتشارات جنگل (جاودانه)
    25. شربتیان، محمّدحسن و احمدی، اعظم و بخارایی، احمد (1394)، «تحلیل رابطه جامعه شناختی سبک زندگی و گرایش به حقوق شهروندی»، فصلنامه جامعه شناسی کاربردی، سال بیست و ششم، شماره چهارم
    26. شمس ناتری، محمّد ابراهیم و فانی، رضا (1389)، «جایگاه تقصیر جزایی در حقوق کیفری با نگاهی بر فقه امامیّه و حقوق غرب»، نشریّه فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره چهارم، صص 17 - 36
    27. صانعی، پرویز (1381)، حقوق و اجتماع (رابطه حقوق با عوامل اجتماعی و روانی)، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات طرح نو
    28. صانعی، پرویز (1382)، حقوق جزای عمومی، چاپ چهارم، تهران؛ انتشارات طرح نو
    29. صبوری پور, مهدی و کمالی, پریسا . (1403). سالمند‌آزاری از طریق غفلت: مطالعه‌ تطبیقی ضمانت اجراهای کیفری در ایران و آمریکا. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 1(2) doi: 10.22034/jclc.2025.2049474.1137
    30. صدوقی، زینب السلطان (1393)، مهارت های شهروندی، چاپ اوّل، یزد؛ انتشارات اندیشمندان
    31. طهماسبی، جواد (1377)، «تحلیل عنصر خطای جزایی»، پایان نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی رجب گلدوست جویباری، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی
    32. علوی، حسن (1395)، «رابطه تقصیر و عنصر روانی در حقوق جزا»، نشریّه مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، شماره سی و سوّم، صص 47 – 62
    33. عینی, محسن و قمرتبار, صابر . (1403). بررسی تحولات گفتمان تهاجم فرهنگی و نقش آن بر جرم انگاری.. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 1(2), doi: 10.22034/jclc.2024.2048244.1129
    34. فالکس، کیث (1381)، شهروندی، ترجمه: محمّدتقی دلفروز، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات کویر
    35. فکوهی، ناصر (1388)، «تقویت اخلاق شهروندی راهی برای گذار به مردم سالاری مشارکتی»، مجلّه مطالعات اجتماعی ایران، دوره سوّم، شماره دوّم، صص 1 - 15
    36. کلارکسون، کریستوفر (1398)، تحلیل مبانی حقوق جزای عمومی، ترجمه: حسین میرمحمّد صادقی، چاپ سوّم، تهران؛ انتشارات جنگل(جاودانه)
    37. کی­نیا، مهدی (1348)، کلّیّات مقدماتی حقوق، چاپ اوّل، تهران؛ موسسه انتشارات دانشگاه تهران
    38. کی­نیا، مهدی (1395)، مبانی جرم شناسی (جامعه شناسی جنایی)، کلّیّات و روش تحقیق، چاپ یازدهم، تهران؛ موسسه انتشارات دانشگاه تهران
    39. گرایلی، محمّدباقر (1391)، «عنصر خطای جزایی در حقوق کیفری ایران و کامن­لا»، نشریّه آموزه­های حقوق کیفری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره سوّم، صص 177 - 202
    40. گلدوزیان، ایرج (1396)، محشّای قانون مجازات اسلامی، چاپ هفتم، تهران؛ مجمع علمی و فرهنگی مجد
    41. محسنی، فرید (1397)، نظریّه های جرم شناسی، چاپ اوّل، تهران؛ مرکز مطبوعات و انتشارات قوّه قضائیه
    42. محسنی، مرتضی (1393)، دوره حقوق جزای عمومی (پدیده جنایی)، جلد دوّم، چاپ چهارم، تهران؛ انتشارات گنج دانش
    43. محمّدخانی، عبّاس (1397)، عنصر روانی جرم (جرائم غیر عمدی)، جلد دوّم، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات میزان
    44. مرادی، امیر (1390)، «تقصیر کیفری در قلمرو قوانین و دکترین ایران»، نشریّه حقوقی قضاوت، شماره هفتاد و دوّم، صص 52- 57
    45. مروستی، یحیی (1345)، «تقصیر در جرائم غیر عمد»، نشریّه مهنامه قضایی، سال سیزدهم، شماره دهم، صص 27 - 35
    46. منصورآبادی، عبّاس (1395)، حقوق کیفری عمومی (کلّیّات حقوق کیفری و پدیده مجرمانه)، جلد اوّل، چاپ اوّل، تهران؛ انتشارات میزان
    47. میرمحمّد صادقی، حسین (1400)، حقوق جزای عمومی، جلد اوّل، چاپ سوّم، تهران؛ انتشارات دادگستر
    48. نجفی توانا، علی، (1400)، جرم شناسی، چاپ دوّم، مشهد؛ انتشارات آوای حکمت
    49. نوربها، رضا (1397)، زمینه حقوق جزای عمومی، تجدیدنظر: عبّاس شیری، چاپ دوّم، تهران؛ انتشارات میزان

    ب) منابع عربی

    1. أمیر خالد عدلی (2013م)، المستحدث فی جرائم الإعتداء علی الأشخاص، الطبعه الأولی، الإسکندریه؛ دارالفکر الجامعی
    2. زمخشری محمود بن عمر (1407ق)، الکشّاف عن حقائق التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، الجزء الأول، الطبعه الأولی، بیروت؛ دارالکتاب العربی
    3. طباطبایی سیّد محمّدحسین (1394ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، الجزء الخامس، الطبعه الثانیه، بیروت؛ موسسه الأعلمی للمطبوعات
    4. طوسی محمّد بن حسن (1376ش)، التبیان فی تفسیر القرآن، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، بیروت؛ دارإحیاء التراث العربی
    5. فخرالدین رازی عمر بن حسن (1411ق)، التفسیر الکبیر مفاتیح الغیب، الجزء العاشر، الطبعه الثالثه، بیروت؛ دارالکتب العلمیه
    6. محمّد عوض محمّد (1980م)، قانون العقوبات القسم العام، الطبعه الأولی، إسکندریه؛ دارالمطبوعات الجامعیه
    7. مکارم شیرازی ناصر (1379ش)، الأمثلُ فی تفسیر کتاب الله المُنزَل، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، قم المقدسه؛ مدرسه الإمام علی بن أبی طالب (ع)

    ج) منابع انگلیسی

    1. Ashworth Andrew & Horder Jeremy (2013), Principles of Criminal Law, Seventh Edition, Oxford University Press
    2. Elliot Catherine & Quinn Frances (2000), Criminal Law, Third Edition, Harlow, Pearson Education Limited
    3. Elliott Catherine (2001), French Criminal Law, First Edition, New York, Routledge Publishing
    4. Griffith Fontaine Reid, The Mind of the Criminal, First Edition, New York, Cambridge University Press
    5. Herring Jonathan (2011), Criminal Law, Eighth Edition, New York, Palgrave- macmillan
    6. Husak Douglas (2008), Over Criminalization; The Limits of the Criminal Law, First Edition, Oxford University Press
    7. Huxley Binns Rebecca (2011), Criminal Law, Second Edition, Oxford University Press
    8. Jefferson Michael (2007), Criminal Law, Eighth Edition, London, Pearson Education Limited

     

    1. Larry Alexander & Ferzan Kessler (2009), Crime and Culpability; A Theory of Criminal Law, Second Edition, Cambridge University Press
    2. Lippman Matthew (2010), Contemporary Criminal Law; Concepts, Cases and Controversies, Second Edition, London, Sage Publication
    3. McCord James & McCord Sandra (2006), Criminal Law and Procedure for the Paralegal, Third Edition, New York, Thomson Delmar Learning
    4. Mill John Stuart (1859), On Liberty, Second Edition, London, John W. Parker and Son West Strand
    5. Padfield Nicola (2012), Criminal Law, Eighth Edition, Oxford University Press
    6. Wilson William (2011), Criminal Law; Doctrine and Theory, Fourth Edition, London, Pearson Education Limited