کاربرد هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در نظام عدالت کیفری از جمله مهمترین و در عین حال مناقشهبرانگیزترین چالشهای علمی و حقوقی عصر حاضر به شمار میرود. دغدغه اصلی در این زمینه به ماهیت ذاتی این ابزارها بازمیگردد؛ زیرا سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی فاقد قوه قضاوت انسانی، شهود اخلاقی و توانایی درک مفاهیم ارزشی هستند. از این رو، اتکای مطلق به آنها نهتنها شیوهای نامناسب برای تعیین سرنوشت متهمان محسوب میشود، بلکه بهویژه برای جایگزینی کامل قضات انسانی نیز نامطلوب و حتی خطرناک خواهد بود. این مقاله با بهرهگیری از روش توصیفی ـ تحلیلی، درصدد واکاوی این موضوع با تمرکز بر دو رویکرد نظری بنیادین در فلسفه مجازات یعنی سزاگرایی و فایدهگرایی است و همزمان به بررسی چالشهای مرتبط با اراده آزاد، مسئولیت اخلاقی و حفظ ارزشهای انسانی در فرایند عدالت کیفری میپردازد.یافتههای تحقیق نشان میدهد که میزان مشروعیت و کارآمدی نقشآفرینی هوش مصنوعی بهعنوان قاضی تا حد زیادی وابسته به نظریه حاکم بر نظام مجازات است. در چارچوب نظریه سزاگرایانه، نگرانیهای منتقدان موجه به نظر میرسد؛ چرا که این رویکرد بر مبنای داوری درباره مسئولیت اخلاقی متهم در قبال اعمال گذشتهاش استوار بوده و مستلزم نوعی سنجش ارزشی و اخلاقی است که در توان هوش مصنوعی نیست. در این حالت، جایگزینی قاضی انسانی با الگوریتمها میتواند بنیانهای اخلاقی عدالت کیفری را تضعیف کند. در مقابل، در چارچوب رویکرد فایدهگرایانه که تمرکز اصلی آن نه بر گذشته، بلکه بر اهداف آیندهنگر همچون بازدارندگی، اصلاح و بازپروری و حمایت اجتماعی است، کاربست ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی توجیهپذیرتر خواهد بود. هرچند این ابزارها فاقد عاملیت اخلاقیاند، اما قابلیت آنها در تحلیل دادههای وسیع، پیشبینی رفتارهای پرخطر و ایجاد رویهای یکسان و غیرشخصی در تصمیمگیریها میتواند در راستای تحقق اهداف فایدهگرایانه عدالت کیفری سودمند واقع شود؛ مشروط بر آنکه تضمینهای کافی برای صیانت از حقوق بنیادین و ارزشهای انسانی در نظر گرفته شود. در نتیجه، این مقاله استدلال میکند که پذیرش یا طرد هوش مصنوعی در فرآیند قضاوت نباید بهصورت مطلق و یکسان ارزیابی شود، بلکه میزان مشروعیت و مقبولیت آن به مبانی نظری و فلسفه مجازات در هر نظام حقوقی بستگی دارد.
اصحابی,فاطمه , حمیداوی,علی و موسی زاده میخوش,رضا . (1404). هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایدهگرایانه. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 2(4), 94-125. doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
MLA
اصحابی,فاطمه , , حمیداوی,علی , و موسی زاده میخوش,رضا . "هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایدهگرایانه", دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 2, 4, 1404, 94-125. doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
HARVARD
اصحابی فاطمه, حمیداوی علی, موسی زاده میخوش رضا. (1404). 'هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایدهگرایانه', دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 2(4), pp. 94-125. doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
CHICAGO
فاطمه اصحابی, علی حمیداوی و رضا موسی زاده میخوش, "هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایدهگرایانه," دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی, 2 4 (1404): 94-125, doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
VANCOUVER
اصحابی فاطمه, حمیداوی علی, موسی زاده میخوش رضا. هوش مصنوعی و بازاندیشی عدالت کیفری: تحلیل سزاگرایانه و فایدهگرایانه. حقوق کیفری و جرم شناسی, 1404; 2(4): 94-125. doi: 10.22034/jclc.2025.2065927.1221
